از ساربانان مىگذرد ؛ ديگرى گيلانى خوانده مىشود ، و آن نيز در ساربانان است . اهالى اغلب از آب اين كاريزها مىنوشند . علاوه بر اينها نهرهاى فراوانى در شهر هست . مردم اينجا به زراعت و دامدارى اشتغال دارند ، و در دادوستد طلا و درهم به كار مىبرند . مؤدب و جوانمرد هستند . از صادرات شهر رى پنبه است كه به عراق و غيره مىرود ، و ديگر لباسهاى الوان و شفاف ، برد ، و عبا » 11 .
ديوار شمالى كه من قبلا از آن نام بردم سالمترين قسمتى است كه از تمام بارو و حصار شهر باقى مانده است ، و پشتهاى كه در برابر آن قرار دارد جاى ارگ يا قلعهء قديمى است . اهالى اين تل را « قلعهء رى » مىگويند ، و از قرار معلوم همين برآمدگى است كه ياقوت از آن به نام « رى - بندى » ياد مىكند 12 . به موجب نوشتهء ياقوت ، كه آزادانه از نوشتههاى پيشينيان در نوشتن مقالهء مفصل خود دربارهء رى استفاده كرده است ، ارگ يا قلعه بيرون شهر واقع بود ، و قسمتى از شهر بيرونى يا حومه را به نام محمديه مىخواندند 13 . ياقوت مىگويد كه بارو و خندق آنجا را مهدى « 1 » ، خليفهء عباسى ، در سال 775 ميلادى ( - 158 هجرى ) تكميل ، و مسجد بزرگ را نيز همو بنا كرد 14 . توصيف ياقوت از « شهر بيرونى » ، « قلعه » ، و « خود شهر » شايستهء آن است كه تماما نقل شود ، زيرا گفتههاى او ، به ما در كوششمان براى يافتن مشخصات عمدهء طرح اصلى بناى شهر كمك خواهد كرد . ولى متأسفانه در اين كتاب جايى براى نقل تمام آن نيست . بارى ، تا آنجا كه من مىدانم بهترين توصيفى كه از اين ويرانهها شده توصيف كرپورتر ، سياح انگليسى ، در يك قرن پيش است . گفتار وى با نقشهء بسيار خوبى همراه است كه تا وقتى كه تحقيقات و نقشهكشيهاى باستانشناسى نشان ندهد چه تغييراتى از زمان او بر اثر گذشت ايام و كاوشهاى اهالى ، و ساختن راهآهن در وضع رى داده شده است . معتبر خواهد بود 15 . توصيف كرپورتر به حدى عالى است ، و كتابش امروز چنان ديرياب و نادر است كه من فكر مىكنم جا دارد قسمت اصلى آن را ، با تغييراتى در كيفيت نقطه - گذاريش ، به انضمام نقشهء عالى او از رى كه به بازيافتن موقعيت دروازههايى كه جغرافيدانان مسلمان ذكر كردهاند كمك مىكند نقل كنم ، و هر جا توضيحى لازم باشد در پاورقى بيفزايم 16 :
« خرابههاى رى در هشت كيلومترى جنوب شرقى تهران واقع است ، و از دامنهء كوههاى هلالىشكلى امتداد مىيابد و در همان امتداد به خط موربى در دل دشت به سمت جنوب غربى پيش مىرود . سطح زمين
هامش
( 1 ) . مهدى ( 126 - 169 ه . ق ) ، سومين خليفه ( 158 - 169 ه . ق ) عباسى :
پسر منصور دوانيقى . م