( 1818 ) نيز آن را وصف كرده است ؛ بنابراين ، اثر مذكور به كلى از بين نرفته ، و من در اينجا تصويرى را كه اوزلى كشيده است به علت ارزش باستانشناسى آن نقل مىكنم 36 . حجارى سوارى جنگى را نشان مىدهد كه با سرعت تمام در حال تاختن است و نيزهاى را به طرف رقيب و مبارز خود ، كه سر اسبش به صورت محو در روى سنگ ديده مىشود ، پايين آورده است . شخصى كه نيزه در دست دارد بدون ترديد يكى از شاهنشاهان ساسانى است ، و اين امر از كلاه حبابى شكل و ديگر لباسها و تجهيزات وى كه خاص دوران ساسانى است به خوبى مشهود است ، ولى به هيچوجه نمىدانيم و ديگر هم نخواهيم دانست كه مراد از اين نقش كدام يك از شاهنشاهان ساسانى بوده است . كرپورتر فكر مىكند ؛ شايد اين سوار جنگجو ، اردشير مؤسس سلسلهء ساسانى باشد كه در حال جنگ با آخرين پادشاه پارت نشان داده شده است . سر ويليام اوزلى ، برعكس ، ميل دارد كه آن را نقش پسر اردشير ، يعنى شاپور ، بداند . ولى هر دو محقق متفق القولند كه حجارى ناتمام است . ما متأسفيم كه ديگر حل كردن اين مسئله امكان ندارد ، و از شور و شوق تباهىآور فتحعليشاه نيز كه ما را از وجود اثرى تاريخى و قديمى محروم ساخته است . جز ابراز تأثر كارى نمىتوانيم بكنيم .
اقدامات فتحعليشاه در ايجاد حجاريها و نقشها از خويشتن تنها به محو كردن و تراشيدن آثار قديمى منحصر نيست ؛ از وى نقش برجستهء ديگرى ، بر سطحهء بزرگى كه بخصوص براى اين كار بر جبههء صخرهء آتشفشانى بالاى چشمه على فراهم شده ، كنده شده است . اين حجارى ، پادشاه ريشدراز را نشان مىدهد كه بر بالاى تختش نشسته است و پسران و وزيرانش ، به همان شيوه كه بر ديوارهاى تالار نگارستان در تهران نقاشى شدهاند ، اطراف او را گرفتهاند 37 . مسافتى آن سوى خندقهاى رى ، در دامنهء ارتفاعاتى كه ويرانههاى شهر را در جانب شرقى و شمال شرقى دربرگرفته است ، از تپهء لختى كه بر جانب سنگى آن دخمهء قديمى زرتشتيان قرار گرفته است ، بالا رفتم . به علت ارتباطى كه رى با دين زرتشتى دارد احتمال داده مىشود كه اينجا يكى از قديمترين جايگاههاى دخمههاى زرتشتى باشد ، خاصه كه موقعيت آن طورى است كه با شرايطى كه ونديداد براى جاى دخمه مقرر مىدارد كاملا تطبيق مىكند . به موجب دستور ونديداد دخمه بايد برفراز تپهاى ساخته شود كه از آبادى و محل سكونت مردمان دور باشد ، ولى « سگان و پرندگان لاشهخوار » بدان دسترسى داشته باشند . محل دخمه مرا به ياد دخمهء اجمير « 1 » در هند افكند ، و خود ساختمان دخمه مانند دخمهء پارسيان در بمبئى مدور است ؛ سى پا ( حدود نه متر و 14 سانتيمتر ) ارتفاع دارد ؛ و با ساروجى اندود شده است كه مانند دخمههاى بمبئى سفيد -
هامش
( 1 ) .Ajmere