« رى بزرگترين شهر ناحيهاى است كه در آن قرار دارد ؛ بر سر راه عراق به مشرق واقع است ، و در دنياى اسلام شهرى آبادتر ، پر - جمعيتتر ، و بزرگتر از آن يافت نمىشود مگر نيشابور . نيشابور وسيعتر است و بناهاى مشبك 6 ، يك كاخ و مزيتهاى ديگرى دارد . ولى رى از آن برتر است . طولش ( مانند نيشابور ) يك فرسخ و نيم ، و عماراتش اغلب از خشت مىباشد ، هرچند بناهاى گچى و آجرى هم دارد . شهر رى داراى چند دروازهء معروف است ، از آن جمله است دروازهء طاق كه از آن به سمت جبل و عراق مىروند ؛ دروازهء بليسان ، به سوى قزوين ؛ دروازهء كوهكين ، به سوى طبرستان ؛ دروازهء هشام ، به سوى قومس و خراسان ؛ و دروازهء سين به سمت قم . بازارهاى عمدهء شهر عبارتند از روذه ، بليسان ، دهك نو ، نصرآباد ، ساربانان ، باب جبل ، باب هشام ، و باب سين .
مهمترين اين بازارها روذ ، است كه تجارت و كاروانسراهاى بزرگ دارد ؛ شارعى است فراخ با كاروانسراها و عمارات مشبك 7 . قلعه يا ارگ در يكى از محلات شهر قرار گرفته ، و مسجدى درون آن است . بيشتر قسمتهاى شهر ويران است ، و كوشك در داخل باروست 8 . آب شهر از چاه و قنات تأمين مىشود . يكى از دو نهرى كه در شهر جارى است و آب آشاميدنى دارد سور قنى نام دارد ، و به محلهء روذه جارى مىشود ؛ نهر ديگر جيلانى ( گيلانى ) نام دارد ، و به سوى محلهء ساربانان روان مىگردد . اين نهرها آب آشاميدنى شهر را تأمين مىكنند ، اما چون قناتهاى فراوانى هم در شهر هست ، مردم قسمتى از آب نهرها را كه براى آشاميدن لازم ندارند ، به مزارع خود مىاندازند . پولهايى كه در شهر رايج است درهم و دينار مىباشد . مردم رى در ظاهر مانند مردم عراقند ، و طرز رفتار و كردارشان پسنديده است . اكثر باهوش و مجرب هستند » 9 .
ابن حوقل نيز كه نوشتهاش مبتنى بر تأليف اصطخرى است ، دربارهء رى شرحى آورده است ، ولى توصيف او ، خاصه در مورد دروازهها ، تا حدى مستقل از قول اصطخرى مىباشد ، و لذا جا دارد كه به نقل تمام آن بپردازيم « 1 » :
هامش
( 1 ) . متن نوشتهء ابن حوقل به شرح زير است :
و اعظم مدينة فى هذه الناحية الرى و قد مر ذكرها [ و ذلك ان طولها فرسخ و نصف فى مثله و هى مدينة بناؤها من طين و يستعمل فيها الآجر و الجص ] و لها حصن حسن مشهور له أبواب مشهورة منها باب ماطاق يخرج منه الى الجبال و العراق و باب بليسان يخرج منه الى قزوين و باب كوهك يخرج منه الى طبرستان و باب هشام يخرج منه الى قومس و خراسان و باب سين يخرج منه الى قم ، و من اسواقها المشهورة روذه و بليسان -