وصف كردهام با همان مغازهها و غرفهها و معابر پيچاپيچ و سرايها براى بار انداختن كاروانها ، منتها به مقياسى بزرگتر از تمام نقاط ديگر ايران ، ميزان عرضهء كالا در اين بازارها به نظر من بسيار است ، اما يك چيز را در اين بازارها هرچه جستم كمتر يافتم ، و آن پرچم ايران با نشان شير و خورشيد بود . پرچم در ميهندوستى ايرانيان اهميتى ندارد ، و به اين علت معمولا در بازارها براى فروش عرضه نمىشود .
از اينرو ناچار سفارش دادم يكى برايم درست كنند . بارى ، در اينجا بايد بيفزايم كه براستى اين پرچم سفارشى را خوب رنگآميزى كرده بودند ، و هماكنون در كتابخانهء من ، به عنوان يادبود سفر ايران ، از ديوار آويخته است .
عمارات ديگر قسمت جنوب تعريفى ندارند . مساجد تهران ، با توجه به اينكه در پايتخت واقعند ، چندان مهم نيستند و هيچ يك از نظر حرمت و تقديس به مزار حضرت عبد العظيم در رى ، حومهء ويران تهران ، نمىرسند . در تهران تعدادى مدرسهء دينى ، و چند مؤسسهء تعليم و تربيتى هست ، و مخارج مؤسسات اخير كه مدرسهء شاه نيز از آن جمله است ، به وسيلهء دربار تأمين مىشود . در مدرسهء شاه معلمان اروپايى و ايرانى كار تدريس را عهدهدار هستند و تعليمات و لباس و خوراك رايگان است ؛ معهذا ، بسيارى از جوانان ايرانى به مدارسى كه به وسيلهء ميسيونهاى خارجى تأسيس شده است مىروند ، و مثلا بيش از يك صد تن در مدرسهء امريكايى پسران در تهران درس مىخوانند 6 .
چون از قسمت جنوبى شهر به مدخل جنوب شرقى ميدان توپخانه بازگرديم از كنار عمارت بزرگى مىگذريم كه در اختيار شركت تلگراف هند و اروپاست ، و از آنجا مىتوان تلگرامى به وطن مخابره كرد . سپس دوباره به ميدان اصلى باز - مىگرديم ، و از جانب شمال غربى ميدان چهارگوش از دروازهاى خارج مىشويم كه بر مدخل خيابانى كه به محوطهء محصور بزرگى راه مىبرد ، طاق بسته است . اين محوطه كه بزرگترين ميدانهاى تهران ، اما نه مهمترين آنها را تشكيل مىدهد ، ميدان مشق شهر است و تقريبا بيش از چهارصد متر طول و همين اندازه پهنا دارد . اين محوطه بزرگترين محوطهء محصورى است براى مشق و تمرين نظامى كه در دنيا وجود دارد 7 ، و در اينجا سپاهيان شاه كه به وسيلهء معلمان اروپايى به روش غربيان تربيت مىشوند تعليمات نظامى مىبينند . اما اكنون اين ميدان عظيم كمتر مورد استفاده قرار مىگيرد ، و در موقعى كه من آنجا را ديدم زمين بازى خوبى براى بچهها شده بود ، و محلى براى انداختن لاشهء حيوانات ولگردى كه از ناخوشى يا علت ديگر مرده بودند ، تا خوراك سگها گردند .
منتها اليه شمال تهران بيشتر اروپايىنشين است . به مسافت كوتاهى از ميدان مشق زمينها و ساختمانهاى ميسيون « پرسبيترى » امريكايى قرار دارد كه داراى ده يا
سفرنامه جكسن ( ايران در گذشته وحال ) ( فارسى ) — صفحة 477
مساهمون: فريدون بدره اى
ص٤٧٧