در جنوب ميدان واقع شده و براى مسافران خارجى تماشاييتر و جالبتر است ، مىرويم زيرا اين قسمت كهنهترين و ديدنىترين بخش شهر است ، و داراى ميدانهاى عمومى كوچكتر ، استحكامات قديمى ، املاك سلطنتى ، و بازارها مىباشد . اولين نقطهاى كه توجه ما را به خود جلب مىكند ميدان كوچكى است در جلو حياط قصر و تا حدى در جانب جنوب كه بدان ميدان ارگ يا ميدان شاه مىگويند . در اينجا در كنار حوض بزرگى توپ عظيمى قرار گرفته است كه بدان توپ مرواريد مىگويند . بنابر بعضى روايات سر اين توپ در اصل به رشتههاى مرواريد مزين بوده است ، ولى توجيهات ديگر نيز در باب اين وجه تسميه وجود دارد . تاريخچهء آن نيز به صور مختلف داده شده است . اما تاريخچه و وجه تسميهء آن هرچه باشد ، اين توپ عظيم الجثه اينك وجودى نيمه مقدس دارد ، جنايتكاران بدان پناه مىبرند و در زير سايهاش بست مىنشينند ، و حتى ، در نتيجهء خرافهپرستى ، مردم بدان معجزاتى نسبت مىدهند ، و از جمله مىگويند اگر زن نازايى دهانهء برنجين آن را لمس كند صاحب فرزند مىشود .
در يك جانب اين ميدان عمارت باشكوهى قرار دارد كه نقارهخانهء شهر مىباشد ، و از ميان اتاقهاى آن به هنگام طلوع و غروب آفتاب موسيقى پر سروصدايى كه قبلا در توصيف اروميه و اصفهان از آن سخن گفتم ، راه مىاندازند 4 .
دومين نقطهاى كه در جنوب ميدان توپخانه جالب توجه و ديدنى است ، ارگ شهر است كه قصر شاه در ميان ديوارهاى گلين آن قرار دارد . احتياج به گفتن ندارد كه قصر شاه و عمارات و املاك مختلف وابسته بدان از قبيل حياطها ، كلاهفرنگيها ، فوارهها ، و باغها از جملهء مفاخر پادشاه بشمار مىروند . در موزهء قصر ، صرف نظر از چيزهاى جالب ديگر ، شمشير امير تيمور ، قباى شاه عباس ، مجموعهء قيمتناپذير جواهرات سلطنتى و به نظر اهل فن چيزهاى پر زرق و برق اما بىقيمت ديگر وجود دارد . از ميان اشياء موزه دو چيز به عنوان زيباترين آثار هنرى مكرر مورد توصيف و تعريف قرار گرفته است ؛ و اين دو يكى كرهء جغرافيايى عظيم جواهر نشانى است از زمرد ، الماس ، و فيروزه ؛ و ديگرى تخت طاووس « 1 » معروف كه گويند آن را نادرشاه افشار ، در حدود نيمهء قرن هجدهم ميلادى ( - نيمهء قرن دوازدهم هجرى ) از دهلى آورده است ، ولى به اعتقاد لرد كرزن تخت طاووس فعلى تخت طاووس اصلى نيست ، و تخت فعلى را متجاوز از نيم قرن بعد از نادر شاه براى فتحعليشاه ساختهاند 5 .
بازارهاى عمدهء شهر نيز در جنوب ميدان توپخانه واقع است .
اين بازارها نيز مانند بازارهاى مسقف و سرپوشيدهء ديگر شهرها هستند كه
هامش
( 1 ) . تخت طاووس كنونى ظاهرا ، به امر فتحعلى شاه قاجار در اصفهان ساخته شده و كمى قبل از نوروز سال 1216 ه . ق به تهران حمل شده ، و شاه آن را ، به نام زن محبوبش طاووس خانم ، تخت طاووس ناميده است ؛ قبلا تخت خورشيد نام داشت . م