ساعت سه و چهل و پنج دقيقهء صبح بود كه باز پاى در ركاب داشتم ، و پس از طى شش فرسخ 12 كه قسمتى از آن در دشت و بيابان گذشت ، آرامآرام به شهر نايين داخل شديم ، و اين همانجايى است كه جوزافاباربارو آن را نائيم « 1 » خوانده و مىگويد « كم جمعيت است ، و بيش از پانصد خانه ندارد » 13 . يك قرن قبل از وى ( يعنى در 1340 ميلادى مطابق 740 هجرى ) ، حمد اللّه مستوفى جغرافيدان ايرانى در وصف آن گويد « دور قلعهاش چهار هزار گام است » 14 . نيز ياقوت يك صد سال پيش از مستوفى ، از شهرت نايين در الهيات سخن مىگويد و جمعى از راويان معروف را منسوب بدانجا مىداند 15 . من از قدمت ظاهرى شهر در شگفت شدم ، و ديدم كه جغرافيدانان مسلمان قرن سوم و چهارم هجرى نيز از آن نام بردهاند 16 ، اما هنوز نتوانستهام رد تاريخ آن را در دورهء ساسانى بازيابم ، هرچند تسميهء قلعهء قديمى آن به قلعهء گبرى و استعمال نامهاى زرتشتى در ناميدن بعضى از اعمال و اماكن آن ، خود دليلى بر كهنسالى آن است 17 .
همهچيز به خوبى مىگذشت تا آنكه در ساعت دو بعد از ظهر همان روز به نيستانك « 2 » ( در سفرنامهء جوزافا باربارو « نيستان » ) رسيديم . در آنجا من دريافتم كه پستهايى كه به شمال و جنوب مىرفتهاند همهء اسبهاى چاپارخانه را بردهاند ، و در آن حوالى حتى يك قاطر هم نمىتوان كرايه كرد . در نتيجه چارهاى نبود جز آنكه منتظر بمانيم تا دستهاى از اسبهاى يدكى پست فرا رسند ؛ به اين ترتيب تا نيمهشب معطل شديم . ساعت يك بعد از نيمهشب به راه افتاديم ، اما اسبها آنقدر خسته بودند كه به زحمت راه مىرفتند ، و چون در منزل بعد نيز اسب تازهنفس نبود ناچار با همان حيوانهاى خسته و كوفته تا اردستان را طى كرديم . به اين طريق اين سفر يكروزه كه بيش از 40 ميل ( - حدود شصت و چهار كيلومتر ) نبود ، شانزده ساعت طول كشيد 18 .
اردستان شهر پررونقى است ؛ جويبارها و باغهاى فراوان دارد ؛ جمعيتش حدود دوازده هزار نفر است ؛ و اين رقم از آنچه جوزافا باربارو در قرن پانزدهم ميلادى ( قرن نهم هجرى ) تخمين زده به مقدار معتنابهى بيشتر است ، زيرا باربارو مىگويد : « هردستان شهركى است كه حدود 500 خانه دارد » 19 ولى با گفتار مقدسى ، نويسندهء قرن چهارم هجرى ، مطابقت دارد « 3 » كه مىگويد : « اردستان از شهرهاى
هامش
( 1 ) .Naim( 2 ) . ده ، بخش حومهء شهرستان نايين ، 30 كيلومترى شمال غربى نايين و كنار راه نايين به اردستان . م
( 3 ) . متن نوشتهء مقدسى چنين است :
« اردستان اكبر من هذه المدائن من نحو المفازة جيدة الاسواق ، عامرة الجامع -