واقف گردم . نظر به اينكه در حدود هشت هزار نفر زرتشتى در يزد مقيم هستند ، آنان بخش نسبتا وسيعى از شهر را اشغال كردهاند . محلهء آنان به محلهء پشت خان على يا پشت خانهء على معروف است ، و من بعدها فهميدم كه دربارهء اين وجه تسميه و اصل آن روايتى ميان آنها شايع است . عقيدهء عمومى بر اين است كه مزديسنان براى آنكه بعد از غلبهء عرب از تعقيب و آزار مسلمانان در امان باشند بدين نامگذارى تأسى جستند ، و چنين وانمود كردند كه على ، داماد و پسر عموى پيغمبر در اين محلهء يزد خانهاى داشته است ، و همو زرتشتيان را در اينجا اقامت داده تا از اذيت و آزار مصون بمانند ، زيرا آنان شبانان و گاوچرانان على بودهاند . و در تأييد اين مطلب ادعا مىكردند كه كلمهء گبران كه در تلقيب و تسميهء آنان به كار مىرود ، و تلفظ آن در ميان پارسيان يزد چيزى شبيه « گورون » يا « گوران » است در حقيقت به معناى گاوران مىباشد ، و لذا زرتشتيان كه همه شبان و گاوچران بودند شايستگى آن را داشتند كه تحت حمايت مسلمانان قرار گيرند . اما من از خدابخش رئيس شنيدم كه زرتشتيانى كه تحصيلات بهتر و بيشترى دارند ، اين روايت را در مورد نام محلهء زرتشتيان ، افسانهء صرف و از زمرهء اشتقاقات عاميانه مىشمرند ، و تعبير محتملترى براى اين نامگذارى بيان مىكنند . آنان مىگويند كه على از نامهاى رايج در ميان ايرانيان است ، و به احتمال قوى نام خان ثروتمندى هم كه در بيرون محلهء قديم يزد ، يعنى نزديك نقطهاى كه اينك محلهء پارسيان واقع است ، كاروانسرايى داشته نيز چنين بوده است . لذا محلهء آنان به محلهء پشت خان على ( نه پشت خانهء على ) نامبردار گشته است ، و اين وجه تسميه به هيچ عنوانى ربطى به على داماد پيغمبر ندارد .
در اينجا ذكر نكاتى دربارهء وضع عمومى گبران يزد خالى از فايده نيست .
بيشتر زرتشتيانى كه در بيرون شهر ، خاصه در قصبهء حاصلخيز و بارور تفت « 1 » زندگى مىكنند ، به باغبانى و زراعت اشتغال دارند . چنان كه قبلا گفتم 35 بنابر اوستا زراعت و كشاورزى يكى از شريفترين مشاغل است ، زيرا آن كس كه دانه مىكارد ، تخم راستى مىپاشد ، و آنجا كه مؤمنان تخم مىافشانند و سبزه و درخت مىكارند ، يا زمين خشك را آب مىدهند و زمين بسيار مرطوب را مىخشكانند ، مسرتانگيز - ترين جاى جهان است 36 .
آن دسته از زرتشتيان كه در شهر ساكن هستند بيشتر به تجارت و دادوستد اشتغال دارند 37 . ولى تا حدود پنجاه سال پيش امتياز كسب و كار بدانها داده نشده بود ، و آنان حتى در حال حاضر محدوديتهايى دارند كه براى مسلمانان وجود
هامش
( 1 ) . بخشى از شهرستان يزد ، استان دهم ، داراى 23 آبادى . آبشارى به ارتفاع 100 متر دارد . انار و صنايع دستى نساجى آن معروف است . مركزش نيز تفت نام دارد كه در جنوب غربى شهر يزد است . م