دانش دينى ، در معلومات فنى آنها بدون تأثير فاحش نبوده است . از طرف ديگر ، بعضى از مشخصات خاص تلفظى درخور توجه دانشمندان زبانشناس است ، زيرا زرتشتيان ايرانى تحت تأثير انحرافات فقه اللغهى قرار ندارند ، و عملا از نفوذ هندى كه در بعضى جهات بر تلفظ پارسيان بمبئى اثر گذاشته است ، بركنارند 17 .
با اينكه ظهر هم گذشته بود ، تقريبا يك ساعت ديگر نيز صرف بررسى دستنويسها و گرفتن عكس نمونههايى از آنها شد . در اين هنگام امتيازى كه به كمتر كسى داده مىشود ، به من داده شد : دستور تيرانداز از من دعوت كرد كه بعد از ظهر همان روز ، پس از خوردن ناهارى كه به وسيلهء ميزبان من تدارك شده بود ، به ديدن آتشگاه آنان بروم . من فورا دعوتش را پذيرفتم ، و از اين فرصتى كه پيش آمده بود كه از نزديك جايگاه پرستش و نيايش زرتشتيان ايران را ببينم بسيار خوشحال شدم . نام پرستشگاه آتش ورهران ( آتش بهرام ) « 1 » بود ، و در يكى از محلات پارسيان ، جنب خانهء دستور نامدار - موبدى كه در آن هنگام در هند بود - قرار داشت . اين آتشگاه بزرگترين آتشگاه « 2 » يزد است ، ولى سه آتشگاه ديگر نيز كه به آنها « در مهر » يا « آدريان » مىگفتند در آنجا وجود داشت ؛ بعلاوه ، هر يك از دهات زرتشتى حومهء شهر داراى يك چنين آدريانى بود 18 .
چون به آتشگاه رسيدم ديدم بنايى است ساده و بىپيرايه . از صورت ظاهر و در ورودى آن به هيچ وجه تشخيص داده نمىشد كه آنجا پرستشگاه است . دين اسلام اجازه نمىداد كه در مقابل مساجد زيباى آن ، با گنبدهاى فيروزهاى و طاقهاى اسليمى و گلدستههاى بلند و باريك ، پرستشگاه دين ديگرى سر برافرازد . عظمت معبد باستانى آناهيتا در همدان كه ، چنان كه پيشتر گفتيم ، فاتحان از آن ثروتهاى بيكران از طلا و نقره به تاراج بردند ، و خرابههاى معظم معبد كنگاور ، و جلوهء شكوهمند آتشكدهء شيز در دورهء ساسانيان ، همه متعلق به عهدى است كه قرنها از مرگ آن گذشته است 19 .
قبل از آنكه به اتاق اصلى پرستشگاه برسيم لازم بود از چند راهرو و اتاق انتظار بگذريم ، و همهء اينها براى آن بود كه قسمت اصلى آتشگاه از آلودگى و
هامش
( 1 ) . آتش بهرام عنوان كلى آتشكدههاى چندى است در شهرهاى ايران ، از زمان ساسانيان . پارسيان آتشكدههاى بزرگ را آتش بهرام ، و آتشكدههاى كوچكتر را آذران يا آدران مىخوانند . م
( 2 ) . آتشگاه يا آتشكده جايى بود كه در آيين زردشتى آتش مقدس را نگاهدارى مىكردند . هر آتشكده معمولا هشت درگاه و چند اتاق هشت گوشه داشت . پس از آنكه مقرر شد كه آفتاب بر آتش نتابد ، اتاقى ، مطلقا تاريك ، در وسط بنا مىساختند كه آتشدان در آن قرار داشت . م