نظر بسيار است . آيا معناى اشعار او آن است كه از الفاظ آنها برمىآيد ، يا بايد به مفاهيم معنوى آنها توجه داشت ؟ بعضى در ستايشهاى وى از عشق و شراب ، از گيسوان مشكبوى و قامت چون سرو ، عشق و شور سرايندهء خوشذوقى چون اوويد « 1 » يا تيبولوس « 2 » را مىبينند ؛ و عدهاى ديگر ، مخصوصا عدهاى از ستايشگران مشرق - زمينى او ، در زير اين تشبيهات و استعارات جسمانى انديشههايى دربارهء عشق الهى و روح و نفس آدمى مىيابند . مراد از شراب روح است نه شيرهء انگور ؛ و منظور از « جام دركشيدن » در ميخانه و مست شدن ، خود را فراموش كردن و وحدت يافتن با وجود برتر است . اين حقيقتى كتمانناپذير است كه شعر حافظ را مىتوان بر اساس عقايد صوفيه تعبير و تفسير نمود ، همچنانكه غزل غزلهاى سليمان « 3 » ، و امثال آن را در شعرهاى دان « 4 » ، وان « 5 » ، و كرشا « 6 » در ادبيات قرن هفدهم انگليس ، مىتوان به دو صورت مورد تعبير و تفسير قرار داد . اين نكته نيز حقيقت دارد كه بعضى از شعرهاى حافظ ، خاصه اشعار دوران جوانيش ، را به هيچ روى نمىتوان جز به بيان عشق و شور جسمانى و انسانى تعبير كرد . براى اينكه نمونهاى از سبك غزلسرايى او را ببينيم يكى از غزلهاى او را در اينجا نقل مىكنيم :
گل بىرخ يار خوش نباشد * بىباده بهار خوش نباشد
طرف چمن و طواف بستان * بىلاله عذار خوش نباشد
رقصيدن سرو و حالت گل * بىصوت هزار خوش نباشد
با يار شكرلب گلاندام * بىبوس و كنار خوش نباشد
هامش
( 1 ) .Ovid( 43 ق . م - 18 ب . م ) ، شاعر بزرگ رومى ، كه به جهت اشعار ساده و خيالانگيزش مورد توجه فوق العاده بوده است . اشعار عاشقانه يا مغازلاتش بسيار معروف است . م
( 2 ) .Tibullus( 55 ق . م - 19 ق . م ) ، شاعر رومى ، كه استاد ترانههاى عاشقانه به زبان لاتينى بشمار مىرود . م
( 3 ) . كتابى از عهد قديم ، منسوب به سليمان پيغمبر ، كه به صورت اشعار عاشقانه نوشته شده . اين كتاب به زيبايى و لطافت معروف است . بعضى آن را از قرن سوم قبل از ميلاد مىدانند . م
( 4 ) .Donne. جان دان ( 1571 - 1631 ) ، شاعر و روحانى انگليسى ، و يكى از فصيحترين خطباى عصر خود . اشعارش - هجاها ، مراثى ، اشعار عاشقانه ، و غيره - از لحاظ عواطف شديد ، لطافت ، و نكتهسنجى مشهور است . م
( 5 ) .Vaughan. هنرى وان ( 1621 - 1695 ) ، شاعر عرفانى انگليسى ، متولد ويلز . آثارش مشتمل بر منظومههاى مذهبى و اشعار غير مذهبى است . م
( 6 ) .Crashaw. ريچارد كرشا ( 1612 - 1649 ) ، شاعر انگليسى . خود و پدرش كشيش بودند . اشعارش بغايت مذهبى است . م