است كه هستى آن مديون كرامت و سخاوت كريم خان زند مىباشد ، و در آن دادوستد و خريدوفروش نسبتا به گرمى جريان دارد . اما كاروانسراهاى شهر وسيع نيستند ، همچنانكه كوچهها و خيابانهاى شهر چندان زيبايى ندارند . ولى ارگ شهر تا بخواهيد با هيبت و جلال است . بهترين عمارت جديد شيراز ساختمانى است كه ادارات شركت تلگراف « هند و اروپا » در آنجا دارند . اين عمارت سابقا قصرى بوده است .
حياطى سنگفرش دارد ، ولى راهروها و اتاقهاى وسيع و جادار آن در نظر من بيشتر مطابق سبك معمارى غربى است نه معمارى شرقى 8 . حالت غربى عمارت از طريق ديگر نيز مرا به وطنم نزديكتر ساخت ، و آن اين بود كه فرصتى يافتم تا تلگرافى به امريكا مخابره كنم - و اين كار ، بعد از مدتها قطع رابطهء مستقيم با وطن ، يعنى از زمانى كه از اروميه حركت كرده بودم ، كار دلپسندى بود .
شهرت و شكوه شيراز به عماراتى كه از گل و سنگ و ساروج ساخته شدهاند نيست بلكه به چيزهايى است كه اكنون نام مىبرم . نخست زيبايى طبيعت پيرامون و حومهء آن است كه با كشت و زرع و هنرمندى هزار چندان شده است . سراسر دشتى كه شهر را در برگرفته است در زير كشت است ، و چون اقليم شيراز گرمسيرى است ( شيراز از قسمت شمالى هند به خط استوا نزديكتر است ) براى كشاورزى و زراعت بسيار مناسب مىباشد . از تاكستانهاى اطراف شهر بهترين شرابهاى ايران بدست مىآيد ، و شراب شيراز كالايى است كه شهر حافظ و سعدى از قديم الايام بدان معروف بوده است . شراب شيراز دو نوع است سفيد و سرخ ، مزهء شراب سفيد آن تا حدى مزه و طعم شراب مارسالا « 1 » را به ياد من مىآورد .
باغها و بستانها و گلگشتهاى شيراز از شراب آن نيز معروفترند . در داخل شهر و در پيرامون آن دهها از اين تفرجگاهها هست كه بعضى از آنها ، با وجود عدم مراقبت ، هنوز زيبايى خود را حفظ كردهاند . باغهاى ايران تا حدى با باغهاى ديگر سرزمينها تفاوت دارد ، و بيشتر به معناى باغ ميوه يعنى محوطهاى است بستانكارى و درختكارى شده ، نه به معناى محوطهاى با مناظر طبيعى ؛ در حقيقت مفهوم كلمهء معمولى « باغ » در زبان فارسى يعنى باغ ميوه ، جز آنكه در باغ فارسى مفهوم باغ گل نيز نهفته است . به عوض راههاى پر پيچ و خم ، خيابانهاى باغهاى ايرانى معمولا مستقيم است ، و با آجر و سفال حاشيهبندى شدهاند ، ولى مانند باغهاى ما هر جا لازم دانستهاند « سرچمنها يا صفههايى » با سنگ و ديگر مصالح بنايى ، ساختهاند . حوضى ، هرچند هم كوچك باشد ، به محوطهء باغ طراوت مىبخشد ، و از باب تجمل فواره و آبشارهاى كوچكى كه بر روى تخته سنگها مىريزند ، نيز بر آن
هامش
( 1 ) .Marsala، شهرى در كرانهء غربى سيسيل كه شراب تقويتشدهء آن معروف است . شراب مارسالا به تقليد از مشروب « شرى » ساخته شده است . م