در سال 440 هجرى بر گرد آن حصار كشيد و آن را مستحكم ساخت 5 .
معهذا اين استحكامات و باروها در برابر حملهء فاتح مغول ، امير تيمور ، فايدهاى نبخشيد ، و وى دويست و پنجاه سال بعد شهر را غارت كرد . حكمرانان و فرمانروايان ديگر آن خطه هر يك بعد از ديگرى شهر را مرمت و تكميل كردند ، ولى آثار آنها را نيروهاى طبيعت يا غلبهء دشمنان نابود ساخت . بيشتر عمارات و بناهاى زيباى فعلى شيراز از روزگار كريم خان زند است ( 1751 - 1779 ميلادى ؛ - 1165 يا 1163 - 1193 هجرى ) كه در نيمهء آخر قرن هجدهم از جانب صفويه به عنوان وكيل حكمران آنجا « 1 » بود . ولى بسيارى از نتايج اصلاحات وى به وسيلهء پادشاه خواجهء قاجار ، آغا محمد خان ، از ميان رفت . وى استحكامات سنگى شهر را با خاك يكسان كرد ، و به جاى آنها ديوارهاى گلى برآورد تا شهر را از حيثيت و اعتبارى كه داشت بيفكند .
در ميان آثار معمارى شيراز قديمتر از همه مسجدى « 2 » است از قسمت اخير قرن سوم ، كه به وسيلهء امير صفارى عمرو ابن ليث ساخته شده است . پس از آن مسجد نو « 3 » مىباشد كه دويست سال بعد ساخته شده است . سعد بن زنگى ( 1195 - 1226 ) حكمران فارس در تعقيب نذرى كه براى نجات جان فرزندش كرده بود قصر خويش را تجديد عمارت و تبديل به مسجد كرد ، و وقف عبادت خداوند نمود 6 . ايوان سرپوشيدهء آن با بام مسطحش در عكسى كه گرفتهام هويداست ، و در زمينهء عكس ، گنبد معروف كاشيكارى شاه چراغ « 4 » ديده مىشود . در زير سقف اين گنبد معظم يكى از پسران امام موسى كاظم آرميده است 7 . معهذا از جهت ارزش معمارى نه عمارت شاه چراغ و نه ديگر ابنيهء مذهبى و مدارس و مزارات و حمامهاى شيراز قابل مقايسه با ابنيهء مشابه در چند شهر ديگر ايران نيست . بازار بزرگ وكيل ساختمان زيبايى
هامش
( 1 ) . اين نكته درست به نظر نمىرسد ، چه كريم خان پس از كشته شدن نادر شاه ( 1160 ه . ق ) روى كار آمده است . م
( 2 ) . اين مسجد كه به مسجد جامع عتيق موسوم است ، ظاهرا در سال 281 ه . ق ( 894 ) ، به فرمان عمروليث صفارى ، دومين امير ( 265 - 287 ه . ق ) سلسلهء صفاريان ، در موقعى كه در تدارك آماده كردن لشكر جهت جنگ با خليفه بوده بنا شده است . م
( 3 ) . اين مسجد را مسجد اتابكى نيز مىنامند . بنابر كتاب اقليم پارس به دستور سعد بن زنگى ، پنجمين اتابك از سلسلهء اتابكان فارس بين سالهاى 598 تا 615 ه . ق بنياد گرديده است . . . ابتدا اندرون اتابك بود ، و به شكرانهء بهبودى دختر منحصر به فردش آن را به مسجد تبديل كرد . م
( 4 ) . اين بقعه مدفن مير سيد احمد فرزند امام هفتم است . تاريخ بناى آن دوران اتابكان و قرن ششم ه . ق مىباشد . مشتمل است بر ايوان ، حرم ، گنبد ، رواقها و شاه - نشينهايى كه با آيينهكارى و گچبرى و كتيبههاى چندى تزيين يافته است . م