دوباره به سوى جنوب پيش رفتيم ، و از محوطهاى كه زمانى حياطى در پايين كاخ بوده است گذشتيم و به ويرانههاى قصر اردشير سوم ، ملقب به اخس ، (
E
در نقشه ) وارد شديم كه درست رو به جانب شمال به سوى بناى اخير دارد 73 .
در كتيبهاى در روى پلكان مضاعف كاخ ، كه مدخل رو به شمال را تشكيل مىدهد ، سه بار تكرار شده است ، و در مدخل رو به مغرب نيز تجديد شده ، نام اردشير سوم ، يا اخس آمده است ، و نشان مىدهد كه آنجا متعلق به اردشير سوم بوده است . در اين كتيبه اردشير ابتدا نسبنامهء خويش را ذكر مىكند ، و پس از آنكه اعلام مىدارد كه اين عمارت سنگى به فرمان او ساخته شده است ، سخن را با اين كلمات به پايان مىبرد : « اهورامزدا و ايزدمهر مرا و كشور مرا ، و همهء آنچه را من ساختهام نگاه دارند » 74 . الواحى كه اين كتيبهها در آنها نوشته شده است به وسيلهء قابهاى زيبايى كه مزين به نقوش برجستهء پاسداران شاهى است از قسمتهاى ديگر ديوار پلكانها جدا و مشخص گرديده است . از نقوش حاشيهء پلكانها و پايههاى عدهاى از ستونها كه بگذريم ، كمتر چيزى يافت مىشود كه نشان دهد آنجا كه ايستادهايم ويرانههاى كاخ شاهنشاهى بوده است . كوچكى زيربنا و ظاهر ناتمام پيرامونش براى بعضى از دانشمندان اين سؤال را پيش آورده است كه آيا اين ساختمان براستى براى اقامتگاه پادشاه ساخته شده ؟ و اگر چنين بوده است آيا هرگز به اتمام رسيده است يا نه 75 .
درست در جانب مشرق ، بر روى پايه و قاعدهء مستطيل شكلى كه قسمتى از آن را صخرهء طبيعى تشكيل مىدهد 76 ، خرابههاى كاخ شكوهمند و معظم خشايارشا قرار گرفته است (
F
در روى نقشه ) ، كه از لحاظ طرح بعد از تالار بار آن پادشاه و تالار صد ستون پدرش داريوش ، بزرگترين بناى صفهء تخت جمشيد است . پلكانهايى كه به سوى آن بالا مىروند به وسيلهء قاببنديها ، حاشيههاى تزيينى ، الواح نبشته ، و ستونهاى حجارى شده آرايش يافتهاند 77 . قطعاتى از ستونها ، ويرانههاى درگاهها ، و پنجرهها باقى ماندهاند تا كاخ پادشاه را كه خود او هنوز در نقش برجستهء روى سنگ در حال قدم زدن است 78 ، مشخص سازند ، ولى اين آثار ، همچون عناوين و القاب پرطمطراقى كه بر روى ديوارها - ديوارهايى كه اينك ويرانند - نوشته شده است ، تنها گواهان خاموش گذشتهاى تباه شده هستند .
پس از آنكه قريب پنجاه يا رد ( - 72 ، 45 متر ) در زمينهاى ناهموار پشت كاخ به جانب مشرق رفتيم ، باقيماندههاى بناى كوچكى را ديديم كه به ساختمان جنوب شرقى معروف است (
G
در روى نقشه ) ، ولى بطور مسلم دانسته نيست كه چه بوده است . اگر از نقوشى كه از شاه بر روى ديوارهء درگاهها كنده شده است ، و او را در حال كشتن هيولا ، يا درحالىكه خدمتگذاران وى را ملازمت مىكنند و چتر پادشاهى و مگسپران را همراه او مىبرند قضاوت كنيم ، بايد بگوييم كه ظاهرا يكى از اقامتگاههاى