در تمام نقاط قابل دخول و دسترس مستقر بودهاند ، به آسانى ميسر بوده است ؛ و دلايلى نيز ارائه شده است كه استحكامات برج و بارودارى كه در جلو آن ، در دشت ، ساخته شده بود بر استحكام آن مىافزوده است 64 . كاخ داريوش در جنوب واقع است ؛ رو به جنوب قرار داشتن آن منجر به اين عقيده ( كه چندان هم غير معقول نيست ) شده است كه راه اصلى دژ از طرف جنوب يا جنوب شرقى بوده .
در اينجا وسيلهء صعود به دژ ، كه از زمان خشايارشا بدون تغيير باقى مانده ، دو پلكان بزرگ است كه در ديوار نزديك به زاويهء جنوب غربى صفه ساخته شده است .
اين پلكان بزرگ (
A
در روى نقشه ) از دو رشته پله تشكيل شده است . هر رشته بيش از صد پله دارد ؛ پلهها چنان پهن و فراخ هستند ، و زاويهء صعود آنها به حدى ملايم و نامحسوس است ، كه يك گروهان سوار با رديفهاى ده نفرى مىتواند به آسانى از آنها بالا رود 65 . همين كه ما به بالاترين پله مىرسيم و از آنجا بر سطح صفه چشم مىاندازيم ، از سردرهاى شكوهمند ، ستونهاى شكسته ، سرستونها ، ته ستونها ، پلكانهاى سنگى ، كتيبههاى حجارى شده ، و درگاهها كه در اين سو و آن سو ، بطور پراكنده يا بر گرد هم ، به چشم مىخورد متعجب و حيران مىشويم . اين ويرانهها را به كرات وصف كرده و تماما عكسبردارى و نقشهبردارى كردهاند ؛ از اينرو من چيز تازهاى ندارم كه در اين مورد بيفزايم جز آنكه نكاتى دربارهء مشخصات برجسته - و اگر بتوانم يكى دو نكته در مورد اهميت تاريخى اين آثار بازمانده از روزگاران گذشته - ذكر كنم 66 .
درست در مقابل پلكان بزرگ ، ايوان خشايارشا (
B
در روى نقشه ) قرار دارد . اين رواق با هيبت را در هر دو مدخلش ، در جلو و عقب ، گاوان بالدار عظيم - الجثهاى كه از سنگ تراشيده شدهاند ، به سبك آشورى پاس مىدارند . دو تا از اين مجسمههاى عظيم الجثه روى به جانب مغرب دارند و به فراخناى دشت مىنگرند ؛ دو تاى ديگر ( كه عكسى از آنها را من در اين كتاب عرضه داشتهام ) روى به جانب مشرق دارند و نظر به ارتفاعات عقب صفه دوختهاند . نزديك به بالاى هر يك از دروازههاى عظيم اين ايوان ، كتيبهء سه زبانهاى به خط ميخى وجود دارد كه در آن نوشته شده است كه اين ايوان را خشايارشا ساخته است . و به همين مناسبت وى اهورامزدا را ، به خاطر توفيقى كه نصيبش ساخته است ، سپاس مىگويد 67 . دو تا از چهار ستون خيارهدار اصلى هنوز در ميان پايه ستونهاى شكوهمند اين طاق نصرت ، كه خشايارشا خود آن را « دروازهء ويس دهيو » ( دروازهء سرزمينهاى بسيار ) مىخواند ، 68 سر برافراشتهاند . در جشن نوروز سفيران سرزمينهاى خراجگزار شاهنشاهى ايران از اين دروازه مىگذشتند و ضمن مراسمى باشكوه ، چنان كه در حجاريهاى ديوارههاى صفه ، در پنجاه مترى جنوب ايوان ، نمايان است ، هداياى سرزمين