خود ، داريوش سوم يا كودومانوس واپسين شاهنشاه خاندان هخامنشى ، بساط عشرت بگسترد ؛ و چنان كه گفتهاند ، در شور مستى آن كاخهاى شاهانه و كتابخانهء سلطنتى را كه كتب مقدس و اسناد تاريخى ايران را در آن نهاده بودند ، آتش زد 54 .
امروز تنها خرابههاى شكوهمند آن كاخها سر به آسمان افراشتهاند ، و مردم اغلب از رويدادهاى تاريخى وابسته بدان صفه اطلاعى ندارند ؛ و فقط آن را يكى از صحنههاى شكوهمندى و جلال تباه گشتهء جمشيد مىپندارند .
خود صفه در پاى رشته كوهى قرار گرفته است كه به كوه رحمت « 1 » معروف است ، و در ايام گذشته ظاهرا شاه كوه نيز خوانده مىشده است ؛ و اين همان اسمى است كه ديودوروس به صورت باسيليكون اوروس 55 ذكر كرده . اين رشته در جانب مشرق صفه سر برافراشته است ، و قسمتى از پيش آمدگيهاى پوزهء آن را در هنگام ساختمان صفه بريدهاند . بارويى شكوهمند كه ارتفاعش بين 20 تا 50 پا ( 048 ، 6 تا 24 ، 15 متر ) تغيير مىكند ، و با سنگهاى استخراج شده از دامنهء كوه ساخته شده است ، صفه را از سه جانب در برگرفته است ؛ جانب ديگر به بارو احتياجى نداشته است ، زيرا رشته كوه رحمت چون سدى آن را محافظت مىكند - و اين موضوع بر هركس كه تخت جمشيد يا عكس بزرگى را كه ديولافوا برداشته ، يا نقاشيهاى فلاندن را ديده باشد ، روشن است 56 . شكل بلندى صفه طورى است كه سه طبقهء مشخص را نمودار مىسازد ؛ مرتفعترين طبقه در وسط قرار دارد كه وجود پشتهاى در مركزش آن را بلندتر مىنماياند . بر روى كف صفه بازماندهء شاهكارهاى معمارى عهد هخامنشى فرو ريخته است .
ما يك توصيف كلى از صفهء تخت جمشيد به زبان يونانى در دست داريم كه در حدود دو هزار سال پيش به وسيلهء ديودوروس سيسيلى ( حدود 50 قبل از ميلاد ) نوشته شده است . از آنجا كه اين گفتار از جهت تعيين محل مهم است ، من قسمتى از آن را كه مربوط به ساختمان صفه و قبور شاهان است ترجمه مىكنم ، و در اين ترجمه تغيير زمان افعال را از ماضى به مضارع و به عكس كه عينا در اصل يونانى هست رعايت مىنمايم :
« جا دارد كه از ارگ ذكرى بشود . اين ارگ باروى سهگانهاى داشت كه در ميانش گرفته بود ، ( قسمت ) اول اين بارو با باستيانهاى شكوهمند ( ) ساخته شده و با
هامش
( 1 ) . كوهى در فارس ، كه از يك طرف به جلگهء خفرك و از طرف ديگر به جلگهء تاريخى و پهناور مرودشت مىرسد . آثار معظم تخت جمشيد در محلى از دامنهء شرقى اين كوه قرار دارد . م