و مقبره را مشاهده كنند . مغان آنها را با طناب بالا كشيدند ، ولى در حين بالا كشيدن چشم مغها به چند مار افتاد ، و چنان هراسان شدند كه طنابها را رها كردند . پدر و مادر داريوش به زمين سقوط كردند . و در جا مردند . داريوش از اين حادثه چنان متألم شد كه دستور داد سر چهل تن از كسانى را كه طنابها را مىكشيدند از بدن جدا سازند » 15 . مضمون داستان ديگرى كه كتسياس نقل مىكند اين است كه باگاپاتس « 1 » ، خدمتگزار محبوب داريوش ، هفت سال تمام در كنار قبر سرورش معتكف شد تا اينكه مرگ ، او را از اين فداكارى رهايى بخشيد 16 .
مقبرههاى ديگر ظاهرا به خشايارشا ، اردشير اول ، و داريوش دوم تعلق دارند .
اما چون در هيچ يك از آنها سنگنبشتهاى وجود ندارد ، تنها به حدس مىتوان گفت كه هر يك به چه كسى تعلق داشته است 17 . طبيعى به نظر مىرسد كه تصور كنيم مقبرهء خشايارشا در كنار مقبرهء پدرش قرار داشته است ، ولى اينكه در جانب راست آن بوده است يا در جانب چپ ، معلوم نيست ، و قبول هر يك از اين دو شق در تعيين صاحبان قبور ديگر تأثير خواهد داشت . اگر فرض كنيم - و من فكر مىكنم در اين فرض محق هستيم - كه سه مقبرهاى كه در جبههء عمدهء صخره كنده شدهاند بطور منظم يكى پس از ديگرى احداث شده باشد 18 ، و آن كه در منتها اليه راست در زاويه قرار گرفته ( و قبر اول خوانده مىشود ) آخر از همه درست شده است ، و تا حدى نيز به همين دليل سالمتر از بقيهء مقابر مانده است ، در اين صورت چون رو به صخره بايستيم ، مقبرهء خشايارشا آن است كه در سمت چپ مقبرهء داريوش قرار دارد ؛ مقبرهء اردشير درازدست در آخر ، و مقبرهء داريوش دوم كه متأخرتر از همه مىباشد آن است كه در منتها اليه سمت راست در زاويه واقع شده است 19 .
از آن سو ، اگر نخستين مقبره را در منتها اليه سمت راست به خشايارشا نسبت دهيم در آن صورت مقبرهء سوم متعلق به اردشير و مقبرهء آخر متعلق به داريوش دوم خواهد بود 20 .
به علت شكل خاص كوه ، كه هماكنون بدان اشاره شد ، مقبرهء اول تقريبا رو به جانب مغرب دارد ، و حال آنكه سه مقبرهء ديگر رويشان به سمت جنوب است .
موقعيت امنتر مقبرهء اول و صعوبت دسترسى يافتن بدان مىتواند دلايل خوبى براى بهتر باقى ماندن آن از ديگر مقابر باشد ، به شرط آنكه اين خوبتر ماندن را بدان حمل نكنيم كه از ديگر مقبرهها تازهتر است . از مقبرهء داريوش ( كه هماكنون وصف كرديم ) كه بگذريم ، بايد خاطر نشان سازم كه نماى مقبرهء سوم ، يعنى مقبرهاى كه در سمت چپ مقبرهء داريوش واقع است ، نسبتا خيلى خوب باقى مانده است ، حتى بهتر از مقبرهء داريوش ؛ و جاى تأسف است كه ما بطور يقين نمىدانيم كه آيا
هامش
( 1 ) .Bagapates