مدت زيادى از بعدازظهر گذشته بود كه من به نقش رستم و به مقابر شاهنشاهان هخامنشى رسيدم . اينجا ، بر جبههء پرتگاهى طولانى ، چهار مقبره در دل سنگ تراشيده شده است كه از آن نخستين شاهان سلسلهء هخامنشى است ، يعنى داريوش ، خشايارشا ، اردشير اول ، و داريوش دوم . اين مقابر كه در دل سنگ كنده شده ، در هشت يا نه كيلومترى شمال صفهء بزرگ تخت جمشيد ، يعنى در محلى قرار دارند كه زمانى قصور شاهنشاهان در آن برپا بوده ، و در پشت آن هم سه مقبرهء ديگر از شاهان متأخر هخامنشى واقع است .
صخرهاى كه مقبرهء داريوش و مقبرهء پسر ، نوه ، و نبيرهاش در آن كنده شده است شبيه ديوار مضرس ناهموارى است كه بيش از پانصد پا ( - صد و پنجاه و دو متر و چهل سانتيمتر ) طول و بين يكصد تا دويست پا ( - 48 ، 30 تا 96 ، 60 متر ) ارتفاع دارد . امتداد كلى آن شرقى - غربى است ، ولى در منتها اليه شرقى با پيچ تندى به جهت ديگر مىگرايد ، و از اينجا معلوم مىشود كه چرا كتسياس آن را « كوه مضاعف » مىخواند 7 . اهالى آن را حسينكوه « 1 » ، يا بطور معمولتر ، نقش رستم مىخوانند ، و اين به خاطر حجاريهاى سوار بر اسب شاهنشاهان ساسانى است كه در پاى صخره كنده شده است و مردم آنها را نقوش رستم و رخشش مىپندارند .
چهار مقبرهاى كه در سينهء صخره كندهاند عملا داراى يك بعد و اندازه هستند ، و طرح خارجى آنها نيز كاملا يكسان است . شكل نماى هر يك از آنها چون صليبى يونانى « 2 » است كه حدود 70 پا ( - بيست و يك متر و سى و سه سانتيمتر ) بلندى و 60 پا ( - هجده متر و بيست و هشت سانتيمتر ) پهنى دارد 8 ، و بازوان آن ژرف در سنگ كنده شده است . در وسط جبههء هر يك از مقبرهها درى با يك سر در تزيينى حجارى شده است ، اما تنها ، قسمت پايين در باز است ، و از اين راه مدخل كوچكى براى ورود به مقبره پديد آمده است . قسمت بالاى در مسدود است .
هامش
( 1 ) . يكى بودن حسينكوه با نقش رستم در جايى ديده نشد . بنابر كتاب « اقليم پارس » نقش رستم به نامهاى « كعبهء زرتشت » و « بن خانه » نيز معروف است . م
( 2 ) . صليب يونانى صليبى است كه چهار بازويش مساوى باشند ، بر خلاف صليب لاتينى كه يك بازويش از سه بازوى ديگر بمراتب بلندتر است . م
صليب لاتينى
صليب يونانى