ياردى ( - 439 ، 91 مترى ) شمال مقبره به شالوده و اساس عمارتى برخورديم كه ممكن است هم پرستشگاه و هم اقامتگاه موبدان بوده باشد ؛ عملا چيزى از ساختمان آن ، جز شالودهاى كه بر آن قرار داشته ، باقى نمانده است ، و قسمتى از اين را نيز اكنون آلونكهاى محقرى فرا گرفته است 37 .
به علت پهناورى دشت ، مقبرهء كوروش از دور كوتاه به نظر مىرسد ؛ ولى چون از نزديك نگريسته شود اندازهء واقعى آن آشكار مىگردد ، و ابهت طرح و ساختمان ، توازن و تعادل اندازهها و نسبتها ، و سفيدى شگفتانگيز سنگهاى مرمرمانندى كه در ساختمان آن به كار رفته است به خوبى نمايان مىشود . مقبره بر فراز قاعدهاى كه هفت طبقهء آن اينك مشهود است قرار گرفته است ؛ سنگهايى كه در ساختمان اين قاعده و مقبره به كار رفتهاند بسيار عظيمند . پايينترين طبقه پايهاى است كه بيش از دو پا ( - 96 ، 60 سانتيمتر ) ارتفاع ، نزديك 50 پا ( - 24 ، 15 متر ) طول ، و بيش از 20 پا ( - 192 ، 12 متر ) عرض دارد 38 . هر يك از طبقات ديگر كه بر بالاى اين پايه قرار گرفتهاند بطور متناسب داراى مساحت كوچكترى هستند ولى ارتفاعشان به همان اندازه است ، و در نتيجه ارتفاع قاعدهاى كه مقبره بر روى آن قرار گرفته جمعا نزديك 16 پا ( - 876 ، 4 متر ) است . خود مقبره حدود 18 پا ( - 486 ، 5 متر ) بلندى دارد ، و لذا ارتفاع كليش از نوك بام تا كف زمين نزديك 35 پا ( - 668 ، 10 متر ) است . طول ساختمان مقبره حدود 20 پا ( - 096 ، 6 متر ) و پهنايش 17 پا ( - 18 ، 5 متر ) مىباشد 39 .
تختهسنگهاى عظيم الجثهاى كه مقبره و قاعدهء آن را از آنها ساختهاند با دقت زايد الوصفى در كنار يكديگر كار گذاشته شدهاند . نشانهاى از استعمال ساروج و ملاط به چشم نمىخورد ، ولى گيرههاى آهنين براى متصل ساختن سنگها به يكديگر به كار رفته بوده است ، و من اين مطلب را از آقاى پريس « 1 » ، كنسول انگليس در اصفهان ، شنيدم . وى گفت كه چند سال قبل يكى از دوستانش در ضلع شرقى مقبره يكى از اين گيرههاى بزرگ آهنين را كه دو تخته سنگ را به هم متصل ساخته بوده به رأى العين مشاهده كرده است . طبيعت بر نيروهاى ويرانكار خويش نيروى تازهاى نيز افزوده است : چند بوته از گياهان هميشه سبز در شكافها و تركهاى بين سنگهاى بزرگ پلكانها ريشه دوانيدهاند ، و درخت كوچكى بر بام آرامگاه رسته است ؛ شك نيست كه اين دو عامل ، بر اثر گذشت زمان ، به ويران ساختن كلى عمارت كمك خواهند كرد .
امرى طبيعى است اگر تصور كنيم كه كتيبهاى آرامگاه اين شاهنشاه نيرومند را تزيين مىكرده است ؛ و گفتار نويسندگان يونانى كه از وجود چنين لوحى خبر دادهاند ، تصور ما را تأييد مىكند . آريانوس و استرابون هر دو مىگويند كه آريستوبولوس
هامش
( 1 ) .Preece