دربارهء عدم وجود چنين كتيبهاى همان اندازه بيپايه است كه بگوييم كتيبهء بالاى نقش برجستهء كوروش در اصل وجود نداشته است ، زيرا حالا وجود ندارد ؛ و حال آنكه مىدانيم كه تقريبا در صد سال پيش چنين كتيبهاى وجود داشته است .
مدخل مقبره ، چنان كه نويسندگان يونانى نوشتهاند ، تنگ و كوتاه است .
بلندى درگاه فقط 4 پا ( - 26 ، 1 متر ) است ، و پهنايش 2 پا و 5 / 7 اينچ ( - 80 سانتيمتر ) 43 . همانطور كه آريانوس مىگويد براى داخل شدن به مقبره بايد كاملا دولا شد . در اصلى مقبره احتمالا تخته سنگ بزرگى بوده كه مانند در مقبرهء استر و مردخاى « 1 » در همدان ، و همچنين در عمارت مربع شكل نقش رستم ، روى پاشنه مىچرخيده است 44 . ولى من به ياد ندارم كه مثل آن دو محل ديگر ، سوراخى را كه پاشنه در آن مىافتاده است ديده باشم . حدس ديولافوا كه مقبره دو در داشته كه روى هم ، ولى نه با هم ، باز مىشدهاند موجه به نظر مىرسد 45 ، و با آنكه وسيلهء اصليى كه درگاه را مسدود مىساخته است ، دراز زمانى است كه ناپديد شده ، اكنون دو در شكسته و زهوار دررفتهء چوبى مدخل مقبره را پاس مىدارند ، زيرا ضخامت ديوار تعبيهء دو در را امكانپذير مىسازد . اما در موقعى كه ما از مقبره ديدن مىكرديم از اين دو در چوبى ، دومى از پاشنه در آمده و به گوشهء مقبره افتاده بود .
من تصور مىكردم چون بخواهم وارد مقبره شوم مردمى كه در آنجا ايستاده بودند ممانعت به عمل مىآورند ؛ ولى كسى اعتراضى نكرد و من از مدخل تنگ مقبره به درون خزيدم ، و لحظهاى بعد خويشتن را در اتاقى كه مرگ در آن فرمانروا بود يافتم . اتاق 10 پا و اينچ ( سه متر و هجده سانتيمتر ) درازا ، 7 پا و 7 اينچ ( دو متر و سى سانتيمتر ) پهنا ، و 7 پا و اينچ - ( دو متر و دوازده سانتيمتر ) بلندى دارد 46 ، دو تخته سنگ بسيار عظيم كه به سنگ مرمر مىمانند ، كف اتاق را تشكيل مىدهند ، و ديوارها و سقف نيز از سنگهايى به همان بزرگى درست شدهاند .
در قسمتى از ديوار شرقى كه مقابل مدخل مقبره است شكاف بزرگى دهان باز كرده است ، و تخته سنگ كف اتاق در همان قسمت يك فرورفتگى ناهنجار نشان مىدهد ، و اين انديشه را به ذهن متبادر مىسازد كه دست سارقان چيزى را به زور از زمين بر كنده يا بيرون كشيده است . شايد تابوت سنگى در آنجا قرار داشته است .
من مىتوانستم جاى آن را براى خويش مجسم سازم ، بر زمين دراز كشيدم تا طول قامتم را در مقايسه با فرورفتگى اندازه بگيرم و دريابم كه فضاى آنجا متناسب با
هامش
( 1 ) . مقبرهء سادهء آجرى ، از قرن هفتم ه . ق ، كه از زيارتگاههاى مهم يهوديان است . در پايين كف بقعه دو سرداب ، به نام استر و مردخاى موجود است . بر صندوق بقعه بانو جمال ستام ، به خط عبرى ، به عنوان بانى معرفى شده است . م