خيشهاى عهد جمشيد شخم خورده بودند 10 ، حدود يك ميل ( - 609 ، 1 كيلومتر ) به سوى مغرب و جنوب غربى رفتيم . در ايران انسان از اينكه بر روى زمينهاى تازه كشت اسب بتازد كمتر ترديدى به خويشتن راه مىدهد ، زيرا آبى كه از جويهاى مخصوص آبيارى به درون كرتها جارى است ساقههاى لگدمال شده را فورا به حال اول باز مىگرداند . افكار من بر ساختمان سنگى معظمى كه از دور هويدا بود متمركز شده بود . اين ساختمان از دور مانند برجى به نظر مىرسيد ، و از اينرو بايد به استرابون كه آن را پورگوس « 1 » ناميده است حق داد 11 .
من از دير زمانى پيش به روايات نويسندگان يونانى و لاتين در باب مرگ كوروش ، و توصيفات آنان از مقبرهء او راغب بودم . سالها قبل مقدار زيادى از وقتم را به تحقيق دربارهء اين سؤال مجادلهانگيز اختصاص دادم كه آيا اين عمارت كه اهالى آن را قبر مادر سليمان يا مسجد مادر سليمان مىنامند واقعا مقبره و آرامگاه شاهنشاه بزرگ هخامنشى است يا نه 12 . پس از مطالعهء دقيق و بيطرفانهء گواهيهاى نويسندگان قديم در باب مطلب ، و بازديد كامل از محل و ساختمان ، در سه نوبتى كه فرصت دست داد ، معتقد گشتم كه در اين باره هيچ ترديدى نبايد بخرج داد ، و بايد اين نظر شايع را پذيرفت كه آنجا مقبرهء مؤسس دولت هخامنشى است . من در اينجا به اختصار واقعيات عمدهاى را كه مايهء رسيدن به چنين نتيجهاى مىشوند بيان مىكنم و سپس به توصيف خود مقبره مىپردازم 13 .
نخست از مرگ كوروش سخن مىگويم . بنابر روايت هرودوتوس ، كه در فاصلهاى كمتر از يكصد سال پس از مرگ كوروش تاريخ خود را نوشته است ، كوروش در 530 قبل از ميلاد در جنگ با سپاهيان سكايى « 2 » به سردارى توموريس « 3 » ، ملكهء ماساگتها « 4 » ، شكست خورد و كشته شد ، و ملكه سر بريدهاش را در ميان مشكى از خون انسان افكند تا عطش خود را براى خونريزى و خونخوارى فرو بنشاند 14 .
پدر تاريخ پس از ذكر اين داستان مىافزايد كه اين يكى از چند روايتى است
هامش
( 1 ) . لفظ يونانى ، به معنى برج . م
( 2 ) . سكاها قومى ايرانىنژاد بودند كه در آسياى مركزى مىزيستند . قسمتى از آنان ، در قرن هشتم ق . م به جنوب روسيه مهاجرت كردند ، و بقيه در اطراف تيانشان باقى ماندند . هووخ شتره ، پادشاه ماد ، سران آنان را به قتل رسانيد . كوروش كبير در 529 ق . م با سكاها در ناحيهء شرق سرزمين خيوه به جنگ پرداخت . م
( 3 ) .Tomyris( 4 ) .Massagetae. قومى از ريشهء ايرانى كه در دوران ما قبل تاريخ در ميان درياى خزر و درياى آرال ساكن شده بودند و از شبانى و صيد ماهى زندگى مىكردند ؛ به نيرومندى و سفاكى شهره بودند . كوروش كبير و داريوش كوشيدند كه اين قوم را زير فرمان آورند . اسكندر مقدونى بر آنان پيروز شد . م