پايههاى شاهنشاهى وسيع خود را ، قبل از آنكه مرگ دست وى را از زندگى كوتاه سازد ، استوار ساخت . براى نشستنگاه و پايتخت شاهنشاهى خود نقطهاى را برگزيد كه نخست در آنجا بر مادها غلبه يافته بود . در اينجا شهر پازارگاد را ، كه ويرانههاى آن هنوز چندين كيلومتر راه را فرا گرفته است ، بنيان نهاد ، و نيز در همين جا مقبرهء خود را بر پاى داشت 2 .
اكنون همه قبول دارند كه جاى پازارگاد باستانى در دشت مرغاب ، ناحيهاى در 5 ، 9 كيلومترى آبادى كوچك كنونى مشهد مرغاب بوده است . من در روز پنجم مسافرتم از اصفهان بدانجا رسيدم ، و در سه مورد ديگر نيز شب را در آن آبادى بسر آوردم .
پازارگاد از مشهد مرغاب پديدار نيست ، زيرا در پشت رشتهاى از تپههاى كوتاه قرار گرفته است كه دشت را در حصار گرفتهاند . پس از يك ساعت اسبراندن ، و يكى دو بار گذشتن از مجراى رود مدوس « 1 » قديم يا پلوار « 2 » كه راه را قطع مىكرد به پاى تپهها رسيدم . بالا رفتن از تپههاى سنگى ، با آنكه زحمت داشت ، زياد دشوار نبود ؛ و همين كه اسبها از پيچ تند جادهء قديم كاروانرو گذشتند و به بالاى تپه رسيدند ، دشت تاريخى مرغاب ، سرسبز و در نهايت بارورى ، نمايان گشت . پهنهء سبز فام اين دشت تا پانزده كيلومتر در يك سو ، و تا بيست و چهار كيلومتر در سوى ديگر گسترده بود ، و از همه طرف تپهها چون حصارى آن را در ميان گرفته بودند 3 . اينجا مىبايست رزمگاهى عالى براى نبرد سپاهيان كوروش و آستياگس بوده باشد ، و من مىتوانستم در نظر مجسم سازم كه چسان زنان پارسى بر فراز تپههايى كه در جنوب قرار دارند جمع گشته و با نگرانى و تشويشى بىامان بدان نبرد هولناك چشم دوخته بودهاند 4 ؛ و نيز در ميان دشت هنوز ، در ويرانههاى پايتختى كه كوروش بنا نهاده بود ، آثار آن پيروزمندى را در سنگهاى خاراى به جاى مانده مىديدم .
همين كه سوارى از ارتفاعات سمت شمال به سوى دشت پايين مىآيد اولين چيزى كه نظر او را جلب مىكند ، صفهء سنگى عظيمى است كه در سمت چپ جاده بر روى تختانى « 3 » ساخته شده است ، و بر دشت پايين مشرف است . طرح آن را از سنگهاى عظيم افكندهاند ، و گمان مىرود كه شالودهء تالار پذيرايى كاخ كوروش بوده
هامش
( 1 ) .Medus( 2 ) . رودى در قسمت شمالى فارس ، كه از ارتفاعات جنوبى آباده سرچشمه مى - گيرد ، و از دهستانهاى مشهد مرغاب و مرودشت مىگذرد . پلوار در جنوب غربى خرابه - هاى شهر قديم استخر ، در نزديكى پل خان ، به رود كر مىريزد . م
( 3 ) .terrace. در اصطلاح زمينشناسى ، زمينى مسطح در كنار دريا ، درياچه ، يا رودخانه را كه معمولا از يك طرف بالا مىرود و از طرف ديگر پايين مىآيد تختان مىنامند . م