اصفهان ، و از اعقاب همين تبعيديان بود 8 ، و هنوز هم در حدود پنج هزار يهودى ايرانى در اصفهان ساكن هستند .
تاريخ اصفهان از زمان حملهء عرب « 1 » تا پايان قرن شانزدهم با تاريخ ديگر شهرهاى ايران كه به ترتيب تحت سلطهء محمود غزنوى « 2 » ، چنگيزخان « 3 » ، و تيمورلنگ « 4 » درآمدند ، چندان تفاوتى ندارد . در پايان قرن شانزدهم ميلادى شاه عباس شهر اصفهان را به مرتبهء پايتختى مملكت ايران بالا برد « 5 » ، و اصفهان اين عظمت را تا اين زمان ، اگرچه بر ناحيهء كوچكترى ، حفظ كرده است . گرچه تهران اكنون از لحاظ آسانى دسترسى به اروپا مزيت بيشترى دارد ، موقعيت مركزى اصفهان طورى است كه آن را براى اينكه پايتخت باشد شايستهتر مىنمايد ؛ و يقين است كه اصفهان در طى دو قرن تعالى و تفوق خود از نظر زيبايى شايستهء شهرت و معروفيتى بوده است كه شاه عباس بزرگ پايتخت خويش را داراى آن مىدانسته است 9 .
با در نظر داشتن اينكه اصفهان در ساحل شمالى زندهرود ( زايندهرود ) قرار گرفته ، و بخش ارمنىنشين آن ، جلفا ، در ساحل جنوبى رود واقع گشته و به وسيلهء چند پل زيبا با قسمت اصلى شهر ، ارتباط مىيابد ، تشخيص توپوگرافى اصفهان چندان دشوار نيست .
تماشايىترين قسمت شهر ، كه در قلب آن جاى دارد ، ميدان باشكوه شاه است ، كه حتى در شاهنامه « 6 » نيز ذكر آن آمده است 10 ، و يكى از قشنگترين
هامش
( 1 ) . ابن الفقيه همدانى در « كتاب البلدان » گويد : « اصفهان از سرزمينهاى صلحى است . عمر ابن خطاب ، عبد اللّه ابن بديل را در سال 23 ه . ق بدان جاى فرستاد . . .
عبد اللّه آن سامان را بىكارزار گشود ، بر آن پيمان كه مردمش خراج و جزيه گذارند » . م
( 2 ) . سلطان محمود غزنوى كمى پيش از مرگش ( 421 ه . ق ) شهر اصفهان را از آل بويه گرفت . م
( 3 ) . حملهء مغولان به اصفهان در سال 625 ه . ق صورت گرفت ، ولى جلال الدين منكبرنى ( پسر سلطان محمد خوارزمشاه ) آنان را عقب راند و شهر را نجات داد . م
( 4 ) . امير تيمور در 790 ه . ق شهر اصفهان را گرفت ، و چون مردم آن ، سر به شورش برداشتند آنان را قتل عام كرد ؛ به امر او با 000 ، 70 سر بريدهء مردم شهر كله منار ساختند . م
( 5 ) . پايتخت سلاطين صفوى قبلا شهر قزوين بود . شاه عباس آن را به اصفهان منتقل ساخت ( حدود 1000 ه . ق ) . م
( 6 ) . ظاهرا مؤلف دربارهء قدمت « ميدان شاه » و ذكر آن در شاهنامه ، به داستان كيخسرو نظر داشته است آنجا كه گيو ، هنگامى كه شاهزادهء جوان را از توران به ايران آورد ، نخست به اصفهان برد كه مقر پدرش ( گودرز ) بود ، و يك هفته در اصفهان ماندند . پس از آن با پهلوانان نزد كيكاووس رفتند . عين ابيات شاهنامه در اين مورد ، و در آذينبندى -