ميدان بر پاى ايستاده است - دروازههايى كه زمانى بازيگران گوى را ، به گفتهء خيام ،
« چپ مىرو و راست مىرو و هيچ مگوى »
با ضربهء چوگان به سوى آنها مىراندند . اما ديگر در اينجا چوگانبازى نمىكنند ، تنها گهگاه در آنجا رژهاى برگزار مىشود ، يا كاروانها آهسته از ميان آن مىگذرند تا بارهايشان را در بازارهايى كه مقصد آنهاست خالى كنند .
چهار سوى ميدان را ساختمانهاى كوتاهى فرا گرفته است كه طرح يكنواخت و يك شكل بامهاى آنها را در نقاط مختلف ، عماراتى باشكوه كه از نظر معمارى واقعا با ارزش هستند ، برهم مىزنند . من توصيف اين ساختمانها را به اختصار برگزار مىكنم ، زيرا نمىتوانم بر توصيفات و شرحهاى عالى و كامل و مفصلى كه از زمان تاورنيه و شاردن تا دوران كرزن و براون از اين بناها شده است ، چيزى بيفزايم 11 .
در سمت شمال ، در نقطهاى كه به طرف بازار مىرود ، عمارت نقارهخانه « 1 » قرار دارد . در اينجا ، مانند اروميه و ديگر جاها ، هنگام برآمدن و فرو رفتن خورشيد نقاره مىزنند 12 . در جانب مشرق ميدان گنبد كاشيكارى و آبى رنگ مسجد شيخ لطف اللّه « 2 » كه چندين قرن قدمت دارد چشم را مىنوازد . در سمت جنوب تقريبا در وسط ، دروازهاى است كه به مسجد زيباى شاه راه مىبرد ؛ مسجد تا حدى در پشت دروازه ، در جانب جنوب غربى ، قرار گرفته است . مسجد شاه كه نمونهء دلپذيرى است از پرستشگاه مسلمانان در سال 1612 ميلادى به وسيلهء شاه عباس بنا نهاده شد « 3 » ، ولى متأسفانه اكنون رو به ويرانى است . در مغرب ميدان بزرگ ، نزديك به زاويهء جنوبى ، قصر سلطنتى با مدخل معظم آن كه عالىقاپو « 4 » ناميده مىشود ، سر برافراشته
هامش
( 1 ) . محلى واقع در بلندى كه از آنجا هر صبح و شام دهل و كرنا و نقاره نواخته مىشد . نقاره دو طبل كوچك متصل به هم است . يكى بزرگتر با صدايى بم ، و ديگرى كوچكتر با صدايى زير . نقاره را با دو چوب مىنواختند . ديولافوا ، در سفرنامهء خود ، چنين نوشته است : « نقارهچيان ، با آن كرناهاى بلند ، قبل از طلوع آفتاب و بعد از غروب آن ، در بالاى عمارت خانه ، به رسم نياكان باستانى خود ، به آفتاب كه بزرگترين نمايندهء قواى زندهء طبيعت است سلام مىدهند . »
در تهران هم تا زمان اعليحضرت فقيد نقاره زدن در سر در باغ ملى اجرا مىشد . م
( 2 ) . اين مسجد يكى از زيباترين آثار تاريخى ايران است . ساختمان آن در 1011 ه . ق آغاز ، و تا 1028 ه . ق به طول انجاميده است . م
( 3 ) . تاريخ ساختمان مسجد شاه 1021 - 1040 ه . ق است .
( 4 ) . بنايى 6 طبقه ، به ارتفاع 48 متر ، در غرب ان شاه اصفهان . اساس آن را ظاهرا از عهد تيموريان مىدانند . قسمتهايى از آن از زمان شاه عباس كبير و شاه عباس دوم صفوى است . گچبريها و تزيينات و نقاشيهاى آن بسيار ممتاز و جالب نظر است . م