يكى از آنها ، كه در ساختمانش دقت زيادى به كار رفته بود ، در حدود سه متر و نيم عمق و يك متر پهنا و كمتر از يك متر و نيم ارتفاع داشت . من نمىتوانم بگويم كه اين مغازهها در اصل براى چه منظورى ساخته شدهاند . نمىتوان تصور كرد كه محلى براى نهادن ذخاير آتشكده بوده باشند ، زيرا بيش از حد در معرض ديد و آشكار هستند . هرگونه حدس ديگرى هم از قبيل اينكه حجرهء راهبان ، يا انبار هيزم براى آتش مقدس ، و غيره بودهاند ، كاملا تصادفى و تصورى است و بر هيچ پايهاى متكى نيست .
اين تنها يكى از مسائل متعدد جالبى است كه انسان در بررسى آتشكده و تاريخش با آن مواجه مىشود . چون اين موضوع خيلى كم مورد بررسى قرار گرفته بود ، من در توصيف ويرانههاى آن بتفصيل پرداختم ، و اكنون نيز تا آنجا كه برايم مقدور باشد گذشتهء تاريخى آن را روشن مىسازم . در نوشتههاى پنج تن از قديمترين جهانگردان اروپايى ، يعنى جوسافا باربارو « 1 » ، پيترو دلا واله « 2 » ، تامس هربرت « 3 » ، اولئاريوس « 4 » ، و ماندلسلو « 5 » در اين باب چيزى يافت نمىشود . تا آنجا كه بر من معلوم است تاورنيه « 6 » فرانسوى كه در قرن هفدهم مسيحى به ايران سفر كرده است ، نخستين جهانگرد اروپايى است كه از آتشكدهء نزديك اصفهان نام برده است . من سخنان او و سخنان جهانگردان بعد از او را نقل مىكنم ، و آنگاه آراء چند تن از نويسندگان شرقى را ، كه قرنها پيشتر از سياح فرانسوى مىزيستهاند ، ذكر مىكنم ، زيرا گفتار اينان به روشن ساختن تاريخ اين بنا كمك شايانى خواهد كرد .
تاورنيه كه ميان سالهاى 1638 و 1663 چندين بار به ايران سفر كرده است برحسب تصادف به اين ويرانهها اشاره كرده و آنها را ويرانههاى قلعهاى پنداشته است ؛ اما از ارتباط آنها با دين باستانى ايران سخنى نمىگويد . گفتهء وى چنين است :
در سمت جنوب ( جنوب غربى ؟ ) ، در دو منزلى اصفهان كوه مرتفعى قرار دارد كه بر قسمت غربى قلهء آن بازماندهء قلعهء مستحكمى به چشم
هامش
( 1 ) .Josafa Barbaro( 2 ) .Pietro della Valle( 3 ) .Herbert( حدود 1606 - 1682 ) ، سياح و نويسندهء انگليسى . مسافرتهاى پردامنهاى به ايران كرد ( 1628 - 1629 ) . از آثارش « توصيف پادشاهى ايران » ( 1634 ) است . م
( 4 ) .Olearius( 5 ) .Mandelslo( 6 ) .Tavernier( 1605 - 1689 ) ، سياح و نويسندهء فرانسوى . از 15 سالگى سفرهاى خود را آغاز كرد و در 1632 به ايران آمد . م