ساخته است ، و در آن دژ آتشكدهاى « 1 » است » 33 . اين سخن نشان مىدهد كه حتى در زمان ابن خرداذبه براى آتشگاه نزديك اصفهان قدمت بسيار زيادى قائل بودهاند .
دومين مؤلف شرقى نويسندهء معروف ، مسعودى است كه در 957 مسيحى ( مطابق 345 - 346 هجرى ) بدرود حيات گفت . وى در كتاب مروج الذهب خويش ، كه بين سالهاى 943 - 944 مسيحى ( مطابق 332 هجرى ) تأليف يافته است ، به آتشكدهء نزديك اصفهان اشاره مىكند و آن را دومين آتشكده از هفت آتشكدهاى مىداند كه در اصل بتخانه بودند و به پرستش خورشيد و ماه و پنج كوكب عمده اختصاص داشتند . سخن وى چنين است : « دومين آتشكده بر قلهء كوهى به نام مارس ( ماربين ) در نزديك اصفهان قرار دارد آنجا قبلا بتخانه بود ، تا اينكه شاه يوستسف ( يعنى ويشتاسب « 2 » حامى زرتشت ) به دين مجوس درآمد ، و آنجا را تبديل به آتشگاه ساخت . فاصلهء آن از اصفهان سه فرسخ است ، و هنوز در نزد مجوسان داراى احترام زياد مىباشد » 34 .
سخن مسعودى بسيار مهم است زيرا ثابت مىكند كه آتشكده در قرن چهارم هنوز آبادان بوده است ، و بنابر روايات موجود ( مانند روايت پيشين كه تاريخ بناى آن را به زمان تهمورث مىرساند ) قدمت آن حتى به پيش از روزگار زرتشت مىرسد ، زيرا مسعودى مىگويد كه آنجا قبلا به صورت بتخانه وجود داشته است و ويشتاسب آن را مبدل به آتشگاه نموده است . من معتقدم كه ويرانههاى فعلى دست كم متعلق به زمان ساسانيان است ، ولى دلايلى مىتوان يافت كه تاريخ آن را حتى به پيش از عهد ساسانى برساند . شكى نيست كه محل آتشگاه ، چنان كه از گفتار ابن خرداذبه و مسعودى استنباط مىشود ، يك محل بسيار قديمى است ، و قرائن به ما اجازه مىدهند كه بر روايتى كه تاريخ آن را به زمان اردشير درازدست مىرساند صحه گذاريم .
اين شاهنشاه هخامنشى در 465 - 425 پيش از مسيح ، يعنى يك قرن و نيم بعد از تاريخ سنتى زمان ويشتاسب ، سلطنت مىكرد ، و چنان كه در بهمنيشت آمده است دين زرتشتى را در تمام جهان رواج داد 35 .
هامش
( 1 ) . اينك عين گفتار ابن خرداذبه از كتاب المسالك و الممالك : رستاق ماربين و فيه قلعة بناها طهمورث فيها بيت نار .
( 2 ) . منظور همان گشتاسپ ، پادشاه سلسلهء كيانيان ، است . وى پسر لهراسپ و پدر اسفنديار بود . در عهد وى زردشت آيين خود را عرضه كرد ، و گشتاسپ دين او را پذيرفت . اما ارجاسپ ، پادشاه توران ، بر سر دين تازه با او به كشمكش برخاست ، و ميان ايران و توران جنگها درگرفت تا سرانجام ارجاسپ به دست اسفنديار كشته شد .
گويند 150 سال عمر كرد . م