است . عدهاى معتقدند كه زنى كه در طرف راست پادشاه است آناهيتا ، ايزد آبها و رودهاست ، و شخصى كه در سمت چپ ايستاده است اهورامزد ، خداى زرتشتيان ، است 27 . هويت احتمالى اين سه شخصيت را بيش از هزار سال قبل شاعر گمنامى كه ياقوت اشعارى از وى نقل كرده ، معلوم داشته است :
و كان الهمام كسرى و شيري * ن مع الشيخ موبذ الموبذان
اهالى اين منطقه هنوز هم چون گذشته نقش زن را شيرين مىدانند . بنابر بعضى روايات وى دختر ماوريكيوس « 1 » ، امپراتور بيزانس ، و بر دين عيسوى بود .
خسرو پرويز هنگامى كه از دربار پدرش تبعيد شده بود و در بيزانس بسر مىبرد عاشق او گشت 28 . گمان مىرود كه صحنهء حجارى شده خسرو را نشان مىدهد كه تاج خويش را از دست ماوريكيوس ، كه در اين واقعه پشتيبان وى بود ، مىستاند ، و در همان حال شاهزاده خانم شيرين را ، كه در اينجا در حال سهيم ساختن خسرو در تاج و تخت خويش است ، به زنى مىگيرد 29 .
افسانههاى عاميانهء بسيار دربارهء خسرو و شيرين ، و عاشق و شيداى او فرهاد بر سر زبانهاست . فرهاد مهندس يا حجار دربار شاهى بود كه به عشق شيرين گرفتار آمد ، و گويند حجاريهاى طاقبستان را ، به فرمان پادشاه بر سينهء كوه كند 30 .
داستان عشق اين هنرمند شيفتهدل نزد شاعران قديم ايران يكى از موضوعات دلانگيز بود ، و اكثر طبع خويش را در اين باب آزمودند . اما از آن ميان نظامى گنجوى « 2 » با مثنوى عاشقانهء خود ، به نام خسرو شيرين « 3 » ، گوى سبقت از ميدان در ربود 31 .
هامش
( 1 ) .Mauricius( حدود 539 - 602 ) ، سردار و امپراتور ( 582 - 602 ) روم شرقى . پس از مرگ پدر زنش ، تيبريوس دوم ، به امپراتورى رسيد . گرچه نتوانست از پيشروى لومباردها ( اقوام ژرمنى ) در ايتاليا جلوگيرى كند . جنگ با ايران را به پايان رسانيد ؛ خسرو پرويز را در دفع مخالفان كمك كرد ؛ و جنگجويان قبيلهء آوار را شكست داد . مردى سختگير و خشن بود و همين امر موجب آن شد كه در لشكريانش طغيانى برپا شود ، و وى بگريزد . سرانجام ، به دستور فوكاس امپراتور ( 602 - 610 ) روم شرقى ، بقتل رسيد . م
( 2 ) . ( 530 - 614 ه . ق ) ، شاعر و داستانسراى پارسىگوى . نظامى از علوم رايج در روزگار خويش ( علوم ادب ، نجوم ، اطلاعات اساسى ، و زبان عربى ) آگاهى تام داشته است ، و اين خصوصيت از شعر وى بروشنى معلوم مىشود . شاهكار بىمانندش خمسه يا پنج گنج ( اسكندرنامه ، خسرو و شيرين ، ليلى و مجنون ، مخزن الاسرار ، و هفت پيكر ) است كه در قلمرو داستانهاى غنايى اعتبار فوق العاده دارد و او را بايد پيشواى اينگونه شعرها در ادب فارسى دانست . م
( 3 ) . داستان منظوم عاشقانهاى از نظامى گنجوى ، مشتمل بر 000 ، 6 ، بيت .
ظاهرا نظامى آن را به پيروى از منظومهء ويس و رامين فخر الدين اسعد گرگانى سروده ، ولى خسرو و شيرين بيش از ويس و رامين شهرت يافته است . م