طاق بزرگتر مستقيما وصل به طاق كوچكتر ، و تقريبا دو برابر آن است ، زيرا حدود هفت متر و سى سانتيمتر عرض ، شش متر و هفتاد سانتيمتر عمق ، و بيش از نه متر ارتفاع دارد . ترتيبات و تزيينات آن نيز بيشتر است ، و به جاى يك دسته چند مجموعه نقشهاى برجسته در آن كنده شده است . در اطراف لبهء بيرونى طاق حاشيهاى با برجستگى زياد كنده شده است كه شبيه قيطانهء پهنى است كه با نقش گلهاى سدر دندانه دندانه شده است ، و به اين طريق هيئت زيبايى به هلال طاق مىدهد . پايههاى طاق در هر دو سوى بطور قرينه قاببندى شده ، و در ميان قابها طرحهاى گل و بوتهء پيچان ، بطور مرسوم ، حجارى شده است . كتيبهء بالاى طاق طورى حجارى شده است كه مانند كنگرههاى كوچكى از آب درآمده و هلالى با نوارهاى مواج در نقطهاى كه با سنگ ميان طاق عمارت تطبيق مىكند با برجستگى بسيار كنده شده است . در دو سوى اين نشانه دو پيكرهء فرشتهمانند كه نيمتاج و كلاه دارند و به سبك رومى حجارى شدهاند در حال پروازند 18 . طرح بطور كلى تأثير هنر بيزانس را نشان مىدهد « 1 » ، و گمان مىرود كه عمل هنرمندان يونانى باشد كه از قسطنطنيه آورده شدهاند ، و اين استنباطى است كه گفتار ابن فقيه همدانى آن را تأييد مىكند ، آنجا كه گويد « معمار آن فطوس ( يا قطوس ) ابن سنمار رومى ( يعنى بيزانسى ) بود ، و او كسى است كه خورنق « 2 » را در كوفه « 3 » ساخته است » 19 .
هامش
- كرمانشاه دانسته صحيح به نظر نمىرسد ، و شايد تشابه اسمى ميان شاه كرمان ( كرمانشاه ) و كرمانشاه موجب اين تصور شده باشد . اصولا در دورهء ساسانيان فرمانرواى كرمان نام « شاه » داشت ، و بهرام هم پيش از جلوس به تخت سلطنت « كرمانشاه » ناميده مىشد .
مؤلف نيز خود در صفحات آخر همين فصل بدين مطلب اشاره كرده است . م
( 1 ) . در اينجا بايد توضيح داده شود كه مقدمات هنر بيزانسى از تركيب عناصر و شيوههاى هنرى و معمارى يونانى و شرق ، بخصوص ايرانى ، بوجود آمد ؛ بنابراين هنر بيزانسى اساسا هنرى است مركب از تركيبات تزيينى و هماهنگى خطوط و رنگها ، كه در شرق به اوج خود رسيده بود . از اينرو نمىتوان تصور كرد كه طرح نقوش طاقبستان « تأثير هنر بيزانسى را نشان مىدهد » بلكه بايد گفته شود كه طرح نقوش طاق بستان و هنر بيزانسى داراى يك سبك مىباشند . م
( 2 ) . محلى در 5 / 1 كيلومترى شرق نجف . شهرت آن به مناسبت قصرى است كه امرؤالقيس ( پادشاه لخمى ) در آنجا براى يزدگرد ساسانى ساخت .
ظاهرا معمار قصر مردى يونانى بوده به نام سنمار كه ، پس از ساخته شدن قصر ، او را به فرمان ملك از بالاى آن فرو افكندند تا مشابه آن را براى ديگرى نسازد . م
( 3 ) . اين كه محل خورنق را در كوفه نوشتهاند از لحاظ مركزيت كوفه در آن عصر است و الا خورنق ، بطورى كه در فوق مذكور شد ، در نجف بوده ، و نجف در 11 كيلومترى غرب كوفه است . م