در اينكه در اين گفتار اشارهء مستقيمى به صخرهء مورد بحث ما هست شكى نيست . تنها سؤالى كه در پيش است اين است كه آيا داستان ديودوروس دربارهء صفحهء نانوشته است يا دربارهء نقوش و كتيبهء داريوش . اشكالى كه در مورد اتخاذ نظر اول پيش مىآيد ، اين است كه با بررسى و معاينهء دقيق سطح هموار و ننوشتهء مذكور كوچكترين اثرى از اينكه زمانى چيزى بر آن كنده باشند مشهود نيست . من ، با در نظر داشتن گفتار ديودوروس ، به دقت تمام به بررسى آن پرداختم ، و نيز از پيشخدمت بومى خود ، كه در اين موارد بسيار هوشمند و دقيق بود ، خواستم كه اظهار نظر كند ؛ ولى به هيچ وجه نتوانستم خويشتن را متقاعد سازم كه بر اين قسمت از كوه زمانى كتيبهاى يا نقشى حجارى شده باشد ، و يا نقش و كتيبهاى تراشيده و محو شده باشد . اگر كسى مايل باشد كه براساس فرضيات خيالى و مبانى سست در اينباره نظرى اظهار بدارد ، آسانتر آن است كه تصور كند داريوش ، بعد از اتمام سنگنبشتهء مشهورش ، و نقشهاى آن ، دستور داده است تا فضاى خالى حاضر را براى ثبت كارهاى ديگرش ، خاصه لشكركشىاش به يونان ، آماده سازند . اما شكستهاى آتوس « 1 » و ماراتون « 2 » ، شورش مصر ، و دست مرگ ، اين نقشه را بر هم زد و مسير تاريخ را تغيير داد و آن صفحهء سنگى نانوشته را شاهد خاموش پيروزى يونان و آغاز زوال ايران قرار داد . لكن اين حدس و خيالى بيش نيست ، خاصه وقتى كه اين سؤال پيش مىآيد كه چرا داريوش قسمت وسط كوه را كه بهترين جاى آن است براى ثبت كارهاى بعدى خود نگهداشته است . تنها چيزى كه بيقين توان گفت اين است كه از ظاهر كلى اين محل و ماهيت پيرامون آن اثر قدمت بسيار هويداست . در اينجا سخن خود را دربارهء فضاى ديوار مانند ناتمام به پايان مىرسانيم ، و به سنگنبشتهء معروف داريوش و نقوش برجستهء بالاى آن كه موضوع خاص بحث ماست مىپردازيم .
هامش
( 1 ) .Athos، نام شبه جزيرهاى در شمال شرقى يونان . طولش 50 كيلومتر ، و عرضش 5 / 2 - 11 كيلومتر است . به وسيلهء تنگهء باريكى با سرزمين اصلى يونان متصل است . در 492 ق . م ناوگان ايرانى بر اثر طوفان در اينجا درهم شكسته شد .
به منظور احتراز از تكرار چنين سانحهاى به دستور شهريار ايران كانالى در آن حفر شد ( 480 ق . م ) كه طولش 410 / 2 متر و عرضش 20 - 30 متر و عمق آن 2 - 3 متر بود . م
( 2 ) .Marathon، دهكده و دشتى در يونان قديم ، شمال شرق آتن . داريوش اول در اينجا از يونانيان شكست خورد ( 490 ق . م ) يكى از سپاهيان يونانى بسرعت به جانب آتن تاخت تا خبر پيروزى را برساند . وجه تسميهء مسابقهء دو ماراتون ، كه اكنون جزو بازيهاى اولمپيك است ، از همينجاست . م