من سطح صاف و هموارى را كه كارنامهء شاهنشاه بزرگ بر آن نقر شده است مىتواند ديد . اما البته اين اشتباه بود ، زيرا چون از راه همدان به كوه نزديك شوى ، بايد گوشهء شمال شرقى آن را دور بزنى تا بتوانى سنگنبشته را ببينى .
اندكى پيش از ظهر يا درستتر بگويم ساعت يازده و بيست دقيقه بود كه كاروانى كه من با آن سفر مىكردم در دامنهء كوه بهستان ، يا چنان كه ايرانيان خود مىگويند بيستون ، توقف كرد ، و من توانستم در بالاى سرم سنگنبشتهء داريوش و نقوش برجستهاى را كه اهالى آنها را « نه درويش « 1 » » مىخواندند ، ببينم .
با همهء چيزهايى كه قبلا دربارهء بهستان خوانده ، شنيده ، و يا انديشيده بودم ، كوچكترين تصورى از شگرفى و گيرايى اين پرتگاه صخرهاى مضرس ، كه چون جبل طارق « 2 » مىمانست ، نداشتم ، تا اينكه به نزديك آن رسيدم ، و شكوه سايهء سهمگين و هيكل سر برافراختهء آن را احساس كردم . در آن هنگام ابر و برف قلهء آن را پوشانده بود ، و پرندگان بيشمار بر گرد قلهء آن در پرواز بودند - يا نزديك به جايى كه كتيبهها را بر سينهء كوه كنده بودند بال و پر مىزدند . در آنجا ، همچنانكه به بالا مىنگريستم ، مىتوانستم در صد مترى زمين نقش برجستهء داريوش ، شاهنشاه بزرگ هخامنشى ، را ببينم . در زير پايش گوماتاى مغ كه در غياب كبوجيه تاج و تخت سلطنت را غصب كرده بود ، بر وى در افتاده بود . در برابر داريوش صف پادشاهان اسير به پا ايستاده بودند ، و من از دور مىتوانستم صورت محو كتيبهاى را بر بالاى سر هر يك ببينم ؛ و با آنكه از آن فاصلهء دور حروف و كلمات ديده نمىشد ، تصور مىكردم كه مىتوانم كلمهء دروغ را ، كه هر يك از شورشگران ادعاى خويش را بر آن بنيان نهاده بودند ، بخوانم . داستان هر يك از اين پادشاهان شورشگر در خاطرهام زنده شد ، و شكنجه و مرگ دردانگيز هر كدام را در دست شاهنشاه در نظر مجسم ساختم .
از شرح و توصيفهايى كه دربارهء كوه بهستان و كتيبهء داريوش خوانده بودم ،
هامش
( 1 ) . در بند 2 ستون چهارم كتيبهء بيستون چنين آمده است : « اين است آنچه من كردم . هرچه كردم به هرگونه ، به فضل اهورامزدا بود . از زمانى كه شاه شدم ، نوزده جنگ كردم ، به فضل اهورامزدا لشكرشان را در هم شكستم و 9 شاه را گرفتم . » ( آنگاه اسامى 9 نفر ذكر شده است )
در بند 3 همان ستون چنين آمده است : « . . . اين 9 نفر را در ميان اين جدالها دستگير كردم . » م
( 2 ) .Gibraltar، صخرهاى به طول 6 / 4 و عرض 2 / 1 كيلومتر ، در منتها - اليه جنوب اسپانيا . شهر جبل طارق در آن است ، و آن را مطابق يكى از ستونهاى هركول مىدانند . نامش از طارق ابن زياد سردار عرب است كه در 711 ميلادى ( 92 ه . ق ) در آنجا پياده شد . م