در پايهء كوه ، كه اكنون با وجود فرسودگى و محو گشتگى معلوم است كه اصلى پارتى دارد ( حدود 50 بعد از مسيح ) ، دربارهء بهستان چيزى نگفته است 6 . نخستين اروپاييى كه نظر ديگران را به بيستون جلب كرد ، از قرار معلوم جهانگرد فرانسوى اوته « 1 » در حدود سال 1734 بود .
حدود شصت سال بعد اوليويه « 2 » از آن ديدار كرد ؛ ژوبر « 3 » آن را مشاهده
هامش
- به نام عسكر حموى ، او را خريد و تعليم داد و به كار سفر واداشت ، و سپس آزاد كرد .
ياقوت در ايران ، عراق ، شام ، و مصر گردش كرد ، و با مراجعه به كتابخانههاى معروف چيزهايى فراهم آورد كه اگر او نبود شايد از بين مىرفت . آثارش عبارتند از : « معجم - الادباء » ، در شرح حال علماى نحو و لغت و قرآن و اخبار ؛ و « معجم البلدان » ، دايرة - المعارفى الفبايى در باب نام شهرها و رودها و كوهها و اطلاعات ديگر جغرافيايى .
اينك عين نوشتهء ياقوت :
بهستون : قرية بين همذان و حلوان ، بينها و بين همذان اربع مراحل ، و بينها و بين قرميسين ثمانية فراسخ ، و جبل بهستون عال مرتفع متمنع لا يرتقى الى ذروته ، و طريق الحاج تحته سواء ، و وجهه من اعلاه الى اسفله املس كانه منحوت ، و مقدار قامات كثيرة من الارض قد نحت وجهه و ملس ، فزعم بعض الناس ان بعض الاكاسرة اراد ان يتخذ حول هذا الجبل موضع سوق ليدل به على عزته و سلطانه . و على ظهر الجبل بقرب الطريق مكان يشبه الغار و فيه عين ماء جار ، و هناك صورة دابة كاحس ما يكون من الصور ، زعموا انها صورة دابة كسرى المسماة شبديز و عليها كسرى .
ترجمه : بهستان دهى است بين همدان و حلوان . ميان آن و همدان چهار منزل است ، و ميان آن و كرمانشاه هشت فرسخ . جبال بيستون چنان بلند است كه نمىشود برفراز آن صعود كرد . راه حاجيان در زير آن است ، و سطح آن از بالا به پايين صاف است مثل اينكه آن را تراشيده باشند . به اندازهء چند قامت بالاتر از زمين سطح آن را تراشيده و صاف كردهاند . بعضى از مردم گمان مىكنند كه يكى از پادشاهان ساسانى خواسته است در اطراف اين كوه محلى براى بازار بسازد تا دليل عزت و سلطهء وى باشد . بر پشت كوه ، نزديك جاده ، جايى شبيه به غار است ، و از آن چشمهء آبى روان . و آنجا شكل جانورى است كه به بهترين صورتى حجارى شده ؛ و گمان مىكنند كه صورت اسب كسرى ، موسوم به شبديز ، باشد ؛ و كسرى بر آن سوار است .
( 1 ) .Otter( 2 ) .Olivier( 1756 - 1814 ) ، سياح و طبيعيدان فرانسوى . در سرزمينهاى عثمانى ، مصر ، و ايران سياحت كرد . در 1800 عضو فرهنگستان علوم شد . آثار عمدهاش عبارتند از : « تاريخ طبيعى حشرات راستهء سخت بالپوشان » ( 1789 - 1809 ) ؛ « ديكسيونر تاريخ طبيعى حشرات ، پروانهها ، سختپوستان ، و غيره » ( 1789 - 1825 ) ، و « مسافرت در امپراطورى عثمانى ، مصر ، و ايران » ( 1801 - 7 ) . م
( 3 ) .Jaubert( 1779 - 1847 ) ، مستشرق و سياستمدار فرانسوى . در مدرسهء السنهء شرقيه تحصيل كرد ، و در نوزده سالگى ، به عنوان مترجم ، همراه هيئت اعزامى به مصر رفت و مورد اعتماد ناپلئون قرار گرفت . در 1805 ناپلئون او را مأمور دربار فتحعلىشاه قاجار كرد تا وسايل برانگيختن ايران را بر ضد انگلستان بررسى كند -