ستوندار خشايارشا و اردشير در تخت جمشيد ، با آنكه ويران هستند ، داراى كتيبههاى كوچكى هستند كه از اين پادشاهان به جاى مانده است ، و بر پيكر تراشيدهاى از تكسنگها « 1 » نزديك قبر كوروش در پازارگاد چهار كلمه از زبان آن شاهنشاه بزرگ نقل شده بود . از اينها گذشته از داريوش و خشايارشا دو كتيبه در كوه الوند ، نزديك همدان ، به جاى مانده است كه من در چند صفحهء پيش به توصيف آنها پرداختم . گذشته از اين كتيبهها از شاهان هخامنشى آثارى در شوش ( جنوب غربى ايران ) ، كرمان ( جنوب شرقى ) ، وان ( ارمنستان ) ، و حتى سوئز ( مصر ) كشف شده است 2 .
ما قديمترين اطلاع مستقيم خود را از كتيبههاى هخامنشى و جاى آنها ، مديون سياحان و جهانگردان هستيم . فهرست نام اين جهانگردان با سفير ونيزى جوزافا باربارو « 2 » در قرن پانزدهم آغاز و به نيبور « 3 » در قرن هجدهم ، يعنى محققى كه نسخهبردارى
هامش
- 7 كيلومترى شمالغربى تخت جمشيد ، و در كوهسار مقدس حاجىآباد يا حسينكوه قرار دارد . مشتمل است بر نقوش برجستهء مذهبى عهد عيلام ؛ آرامگاههاى شاهان هخامنشى ؛ بناى استوار و متبرك و بىبدل دوران هخامنشى ، موسوم به كعبهء زرتشت ؛ نقوش برجستهء شاهان مختلف ساسانى در حال پيروزى و تحصيل شعار پادشاهى از جانب اهورامزدا . به علت بلندى و عظمت نقوش ، مانند بعضى نقوش ديگر باستانى ، مردم نام نقش رستم به آن دادهاند . م
( 1 ) .monolith. سنگى يكپارچه و بزرگ مخصوصا براى كارهاى معمارى و حجارى . م
( 2 ) .Barbaro، سياح و سياستمدار ونيزى ، متوفى در 1494 . در 1436 ( 839 يا 840 ه . ق ) به عنوان نمايندهء جمهورى و نيز به سرزمين تاتارها رفت ، و مدت 16 سال در آنجا بماند . آنگاه ، در 1471 ( 876 ه . ق ) ، به اتفاق سفير ايران ، كه براى برانگيختن جمهورى و نيز به جنگ با سلطان عثمانى به دربار ونيز رفته بود ، روانهء ايران شد . در اواسط آوريل 1474 ( 879 ه . ق ) در تبريز ، براى اولين بار ، به حضور اوزون حسن ( پادشاه سلسلهء آققوينلو كه در 857 - 882 ه . ق سلطنت كرد ، و به معارضه با سلطان محمد فاتح پرداخت ) رسيد . پس از مدتى اقامت در تبريز ، همراه اوزون حسن به شيراز رفت ، و از بسيارى از شهرهاى ايران ديدن كرد . در 1478 مجددا به تبريز بازگشت .
گزارش مسافرتهايش در 1543 در ونيز منتشر شد . ترجمهء متن سفرنامه ، همراه با سفرنامهء ونيزيان ديگر ، از طرف شركت سهامى انتشارات خوارزمى چاپ شده است ( 1349 ه . ش ) . م
( 3 ) .Niebuhr( 1733 - 1815 ) ، سياح آلمانى . در 1761 - 1767 در عربستان سعودى و مشرق زمين سياحت كرد . در 1765 از كتيبههاى تخت جمشيد سواد برداشت ، و معلوم كرد كه خطوط كتيبهها از سه نوع ، و سادهترين آنها مركب از 42 علامت است . م