لعنت خداوند گرفتار آمد و به ناخوشى دچار شد و درگذشت . علاوه بر اين باز بايد گفتار كتاب مقدس را كه در صفحات پيش بدان اشاره كردم ، در اينجا خاطر نشان سازم ، كه چگونه در آن پيدا شدن فرمان كوروش كبير در همدان داير بر عنايت به قوم يهود و ساختن پرستشگاه آنان ، توصيف شده است . همچنين در آنچه با كتاب مقدس ارتباط دارد به مناظرى برخوردم كه منحصر به همدان نيست و آن مربوط است به رسمى كه در شهرها براى پناهندگان معمول بوده است ، زيرا همچنانكه من در كوچه و خيابانهاى شهر قدم مىزدم چند صحن و محوطه را ديدم كه زنجيرى به علامت آنكه آنجا مأمن پناهندگان است ، درست مانند آنچه در اسفار خمسه 69 ( توراة ) وصف شده است ، جلو مدخل و درهاى آنها كشيده بودند . اين اماكن را اهالى بستخانه مىگويند ، و يكى از اين بستخانهها امامزاده يحيى است كه چندان از تپهء مصلى دور نيست .
اگر انسان سرى به كتيبههاى گنجنامه نزند ديدار و سياحت همدان ناتمام است . اين كتيبهها به وسيلهء داريوش و پسرش خشايارشا بر يكى از صخرههاى كوه الوند ، در جنوب غربى شهر ، بر جادهء همدان به تويسركان كنده شده است . مسافت آن از شهر بقدرى است كه با اسب ، بدون تاخت ، يكساعته مىتوان بدانجا رسيد ، ولى همين راه يكساعته به علت زيادى برف و گلناكى راه دو ساعت از وقت مرا گرفت . كتيبهها را در ميان دو فرو رفتگى بر جبههء صخرهاى از خارا ، به بلندى سى متر از نهرى كه از پاى صخره مىگذرد ، كندهاند . موقعيتى تماشايى دارند ؛ و راه رسيدن بدانها در وضع عادى دشوار نيست . اما به علت برف زيادى كه باريده بود و به زانو مىرسيد و تا پاى كتيبهها را پوشانده و تمام محوطهء جلو آنها را به صورت ايوانى ( تراس ) مصنوعى در آورده بود ، با زحمت زياد خود را به كتيبهها رساندم .
موقعيت صخرهء خارا طورى است كه روى سنگنبشتهها درست به سوى مشرق است . فرورفتگيها به شكل مربع مستطيلى به طول 5 / 2 متر و به عرض 5 / 1 متر هستند ، و گودى آنها در حدود سى سانتيمتر است . سنگنبشتهء داريوش در فرورفتگى دست چپ كنده شده است و كمى بالاتر از كتيبهء خشايارشا قرار دارد . هر دو تقريبا به يك اندازه و نسبتند ، و در نقاط مختلف هر دو نشان تأثير آب و هوا ديده مىشود . با آنكه چهارچوب فرورفتگى تا حدى كتيبهها را از گزند باران و برف محفوظ مىدارد ، معهذا اين هر دو سنگ خراب شده ، و به كتيبهها صدمه رسيده است .
كتيبهء داريوش بيشتر صدمه ديده است . تركى از قسمت بالاى آن تا قسمت سمت چپ پايين ، يا جنوب آن ، حادث شده كه هرچه رو به پايين آمده پهنتر گشته ، چنان كه در قسمت پايين به شكافى به عرض 5 / 12 سانتيمتر مبدل شده ، و به اين ترتيب قسمتى از حروف كتيبه را خراب كرده است . هنگامى كه من از آنجا ديدن مىكردم در ميان اين شكاف خزه روئيده بود ، و آب از آن شيار چكه مىكرد ، و اين باعث
سفرنامه جكسن ( ايران در گذشته وحال ) ( فارسى ) — صفحة 192
مساهمون: فريدون بدره اى
ص١٩٢