كوتاه و پيچان يافتم كه به سردابهاى ختم مىشد . ديوارهاى اين سردابه يا اتاق گنبددار بر اثر دود چراغهاى بدسوز و شمعهايى كه بر صدها زائر يهودى و مسلمان كه به زيارت مقبره آمدهاند پرتو مىافكند ، چنان سياه شده است كه متون و تصاويرى را كه به زبانهاى مختلف بر در و ديوار آنجا آويخته شدهاند به سختى مىتوان ديد . در وسط اتاق دو قبر در كنار يكديگر قرار دارد كه هر يك را تابوت سفينهمانندى از چوب آبنوس - كه يكى اندكى از ديگرى كوچكتر است - پوشانده است ، و بر روى آنها كتيبههايى به خط عبرى كنده شده است . اين كتيبهها و همچنين نوشتههاى روى ديوارها متونى از كتاب استر « 1 » و مديحى دربارهء استر و مردخاى و نيز نوشتههايى ديگر را در بر دارد 64 . قطعاتى از طومارهاى پوستى نوشتههاى مقدس كه ، گرچه سخت مچاله و پاره پاره شده اما به علت قدوسيت از نابود ساختن آنها پرهيز دارند ، در گوشه و كنار افتاده است ، و همچنانكه در كنيسههاى يهودى عمل مىشود ، براى ايمنى در اينجا نگهدارى مىشود .
دربارهء موثقيت اين قبرها عقيدهء محققان بر آن است كه يهوديان همدان بازيچهء خيال و تصورى مقدس هستند ، و روايتى كه اين دو قبر را گور استر و مردخاى ( كه نامشان بر روى الواح يادبود حك شده است ) قلمداد مىكند پايه و مأخذ تاريخى ندارد . البته عبرانيان شهر خود هرگز در مورد موثقيت اين انتساب شك و ترديد به دل راه ندادهاند ، و اعتقاد محكم دارند كه در آرامگاه مزبور خاصه در ايام عيد پوريم « 2 » معجزاتى رخ مىدهد 65 . به نظر آنان حكايتى كه در كتاب مقدس دربارهء استر آمده است افسانه نيست ، بلكه عين واقعيت مىباشد ، و حوادث آن در اين شهر رخ داده است كه قصر تابستانى خشايارشا - پادشاهى كه از نظر تاريخى وى را با اخشورش « 3 » مندرج در كتاب مقدس يكى مىگيرند - در اينجا قرار داشته ؛ و هم اوست كه كتيبهاى در كوه الوند كنده است . در چشم ايشان هامان ، وزير شاه اخشورش يك واقعيت زنده است ، و آنان اذيت و آزارى را كه وى بر هموطنان آنها روا داشت با صدماتى كه خود گاه بيگاه از ايرانيان چشيدهاند مىسنجند . از اينجا مىتوانيم درجهء
هامش
( 1 ) .Esther، كتابى از عهد عتيق ، كه در آن سخن از دخترى يهودى است كه نام اصليش هدسه بوده ، و سپس ، با نام استر ، ملكهء خشيارشا شده است . م
( 2 ) . يكى از درباريان خشايارشا ، موسوم به هامان ، كه مخالف يهوديان بود در صدد قتل عام يهوديان برآمد ؛ ولى استر ، به كمك عموى خود ، مردخاى ، آنان را نجات داد . عيد پوريم يادبود اين حادثه است ، و يهوديان آن را با شادى تمام برگزار مىكنند . عيد پوريم مصادف با روزهاى 14 و 15 از ماه آذار ( ماه ششم تقويم دينى يهود ) است . م
( 3 ) . اخشورش يا احشويروش صورتهاى نام خشايارشا در كتاب مقدس است . م