از اين برج نيمه ويران ديدن كردم . اين برج ساختمان ده تركى است كه از آجرهاى معمولى ايرانى ساخته شده نه از خشتهايى كه در رى و در آتشكدهء نزديك اصفهان ديده مىشود . ظاهر اين برج ساختمان برجآساى ديگرى را به ياد من آورد كه در قسمت شمالى شهر ديده بودم و گنبد علويان « 1 » خوانده مىشود . ديدن برج قربان همان تأثير گنبد علويان را به من بخشيد ، يعنى به اين نتيجه رسيدم كه تاريخ بناى اين دو ساختمان نبايد از قرن سيزدهم ميلادى ( قرن هفتم هجرى ) ، يعنى دورهء تسلط مغول ، قديمتر باشد . در قسمت خارجى برج قربان چيزى نديدم كه بخصوص حاكى از تأثير كيش زرتشتى باشد ، و در قسمت داخلى نيز چيزى كه مؤيد اين معنى باشد به نظر نمىرسيد . ديوارههاى دهگانهء داخلى به وسيلهء طاقنماها زينت يافته است ، و در قسمت فوقانى برج چهار روزنه قرار دارد كه نور كافى به درون برج مىپراكند .
قابهاى چوبى پيرامون اين روزنهها تا حدى سوخته است ، و ظاهرا علت آن آتش - سوزيى بوده كه برحسب اتفاق روى داده است . همچنين يك دو قطعه از تيرهاى نيمسوخته در گوشه و كنار ديوارها ديده مىشود . از اين كه بگذريم قسمت داخلى برج خالى بود ، و تنها مدخلى كه در كف زمين ديده مىشد پلكان نامرتبى بود كه شايد روزگارى منتهى به مقبرهء زيرزمينى مىشده است . در داخل برج اهالى در موارد معين شترى را قربان مىكنند و از اينرو اين برج را « برج قربان « 2 » » خواندهاند 49 .
هامش
( 1 ) . گنبد علويان يا مسجد علويان بنايى است چهار ضلعى از قرن ششم ه . ق ، و مربوط به دورهء سلجوقيان مىباشد كه در دوران مغول تزيين و مرمت شده است .
تزيينات داخلى آن از لحاظ گچبرى و خطوط كتيبهها فوقالعاده جالب است تا آنجا كه از زيباترين بناهاى تاريخى ايران بشمار مىرود . در سردابهء آن چند تن از سادات علوى همدان مدفون هستند . گنبد علويان در سال 1317 ه . ش تعمير شده است . م
( 2 ) . آقاى محمد تقى مصطفوى در كتاب هگمتانه مىنويسد : « بناى قديمى مهم ديگرى كه در شهر همدان وجود دارد ، برج دوازده ضلعى آجرى بناى برج قربان است . اين برج با گنبد هرمى شكل دوازده ترك آجرى خود در ميان درختان باغها و خانههاى قسمت شرقى شهر منظرهء دلكشى دارد . . . اضلاع دوازدهگانهء برج هر كدام از خارج به طول كمى بيش از دو متر و از داخل به طول مختصرى بيش از يك متر بوده .
نماسازى خارجى برج طاقنماهايى است كه عمق هر كدام 15 سانتيمتر بوده و به پهناى 23 ر 1 متر در ميان هر ضلع قرار دارد ، و به وسيلهء يك گوشواره از سطح خارجى جرز - هاى دوازده گوشهء بنا عقب نشسته است . در داخل برج نيز هر ضلع مشتمل بر طاقنمايى به عمق 20 سانتيمتر و عرض دهانهء 90 سانتيمتر است . . . در زير برج سردابهاى است كه ضمن تعميرات سال 1329 ( ه . ش ) مدخل آن را در سمت شمال غربى يافته و مرمت و محكم كردند . بهطورى كه براى دخول در سردابه مىتوان ، با برداشتن دو تختهسنگ ، به وسيلهء پلكان پايين رفت . در وسط برج بر روى طاق سردابه سنگ قبر -