در اينجا ، در تپهء ارگ ، گذشته از آنكه زندان ، خزانه ، و پرستشگاههاى خدايان ايران باستان قرار داشت 36 ، روزگارى كاخ شاهان قديم ماد نيز برپا بود .
ديااكو ، بنيانگذار شاهنشاهى ماد ، پس از رسيدن به سلطنت در درون حصارهاى اين شهر كه خود ساخته بود ، دور از چشم اغيار و پنهان از انظار مردم بسر مىبرد 37 . شايد در درون همين ديوارها بود كه آستواگس « 1 » ( - اژدهاك ) ، بنابر افسانهاى كه به جاى مانده است ، كوروش جوان را پذيرفت ، و چنين مقدر بود كه اين جوان بعدها تاج و تختش را تصرف كند و سيادت و برترى مادها را به پارسها انتقال دهد 38 . پادشاهان ايران كه از سلسلهء هخامنشى بودند اعتبار قديمى اين شهر مادها ( هگمتانه ) و دژ و باروى آن را حفظ كردند ، و بدين نيت اين شهر را پايتخت تابستانى خود قرار دادند . براى اين شاهان كه تابستانها به همدان مىآمدند و در كاخ شهريارى كه مشرف به دشت و صحرا و محصور به كوههاى بلند بود بسر مىبردند ، چنين منظرهاى در مقام مقايسه با شوش - كه آب و هواى گرمش تنها براى اقامت زمستانى مناسب بود - يا تخت جمشيد ، كه خانهء تابستانى و زمستانى ايشان بود ، متنوع و دلانگيز بوده است 39 . اسكندر نيز در اواخر عمر كوتاه خود به هگمتانه بازگشت تا افتخاراتى را كه در طى جنگهاى هندوستان و قسمت شرقى ايران بهرهء او شده بود جشن بگيرد 40 . خاندان اشكانى ( 250 ق . م - 226 ب . م ) نيز به هگمتانه دلبستگى داشتند 41 ، و آنتيوخوس در كاخ پادشاهى و در پرستشگاه مقدار فراوانى شمش زر و سيم يافت و با آنها سكه زد تا دستمزد سپاهيان خود را بپردازد .
42 . شاهان ساسانى ( 226 - 651 ميلادى ) شايد كمتر به همدان رغبت داشتند ، با اينهمه همدان مقارن تاخت و تاز تازيان و گرفتن آن شهر ( 645 ؛ - 24 - 25 ه . ق ) چندان اهميت و اعتبار داشت كه آنان گشودن همدان را پس از فتح نهاوند بزرگترين پيروزى خود بر ساسانيان شمردند 43 . در اوايل قرن دهم ( قرن چهارم هجرى ) مرداويج « 2 » ابن زيار گيلانى ( يا ديلمى ) 44 ، و در قرن سيزدهم « 3 » ( - هفتم
هامش
( 1 ) .Astyages. عنوان ايشتوويگو در زبان يونانى است . ايشتوويگو آخرين پادشاه سلسلهء ماد بود كه از 584 تا 550 ق . م سلطنت كرد . در 550 ق . م از دختر - زادهء خود ، كوروش كبير ، شكست خورد ، و دولت ماد منقرض گرديد . م
( 2 ) . مرداويج ( يا مرداويز ) ابن زيار ابن مردانشاه گيلى مؤسس سلطنت خاندان آل زيار است . دورهء سلطنتش از 316 تا 323 ه . ق است . در 316 طبرستان و گرگان و رى و قزوين را گرفت . در 319 ه . ق بر همدان دست يافت . سپس لشكر خليفه را شكست داد و اصفهان و خوزستان را گرفت . بعدها ، براى تدارك جنگ با آل بويه به اصفهان رفت ، ولى در آنجا در حمام به دست جمعى از لشكريان خويش به قتل رسيد . خاندان آل زيار از 316 ه . ق تا 435 يا 441 ه . ق سلطنت كرده است . م
( 3 ) . قرن سيزدهم صحيح به نظر نمىرسد زيرا امير تيمور در 736 ه . ق -