دربارهء كاخ شاهى هگمتانه و به قول او نوشته است سازگارتر است تا تخت سليمان ، و طابق النعل با النعل با توصيف او مطابقت مىكند 23 . اينجا براى ساختن هفت حصار جا هست ، و مردم ماد مىتوانستهاند ، به فرمان ديااكو « خانههاى خود را بيرون از ديوار قلعه و بر گرد آن بسازند » ( هرودوت ، 1 : 99 ) ، يعنى درست در جايى كه اكنون شهر همدان در آنجا قرار گرفته است . حتى امروزه بقايايى از ديوارهاى كهن برفراز مصلى ديده مىشود كه ضخامت بعضى از آنها به حدود 5 متر و بلندى آنها به حدود شش متر مىرسد ، و مصالحى كه در آنها به كار رفته عبارت است از خاك رس و سنگ لوح و آجر و قلوهسنگها . اين ديوارها به شكل متوازى الاضلاعى است كه به سوى شمال شرقى و جنوب كشيده مىشود ، و در ميان آنها جاى تختهسنگهايى كه از زير طبقات نرم خاك و خاك رس بيرون آمده است ، ديده مىشود . اگرچه هيچكس براى اين استحكامات قدمت فراوان قائل نمىشود ( در واقع چنان كه مىگويند آغا محمد خان در پايان قرن هجدهم ميلادى مطابق با قرن دوازدهم هجرى بقاياى تمام آثار باستانى همدان را ويران كرده است ) 24 . با اينهمه احتمالا تمام آنها در همان وضع و موقعى قرار دارند كه در دوران ماديها برفراز قرار داشتند و يحتمل از نظر ساختمانى نيز مشابه همان عهد باشند ، زيرا در ايران هر چيز بكندى تغيير مىپذيرد 25 .
از اين گذشته هرودوت نمىگويد كه حصارهاى هگمتانه از سنگ بوده است ، اگرچه اين نكته را از نوشتههايش مىتوان استنباط كرد ، و تقريبا مسلم است كه رنگكاريها ، اختصاص به كنگرههاى دژها داشته است . راست است كه در كتاب يهوديت سخن از « سنگهاى تراشيده » به ميان آمده است ، اما حتى اگر ناچار به فشرده كردن و خلاصه كردن آن داستان تاريخى شويم ، ممكن است به اين نتيجه برسيم كه تخته سنگها را در ادوار بعد براى كارهاى ساختمانى به هگمتانه حمل كردهاند ، زيرا امروز در همدان تعدادى سنگهاى بزرگ تراشيده را مىبينيم كه از آنها در ساختن بنياد خانهها بهره جستهاند و شايد آنها را از همان حصارها گرفته باشند . اين نكته در صورتى صحيح تواند بود كه اصرار داشته باشيم كه حصارها را از سنگ ساخته بودهاند نه از مصالح خاكى و سفالى 26 . اين نيز بايد گفته شود كه جورج راولينسن آنجا كه خواسته است دلايل برادرش سرهنرى راولينسن را مبنى بر اينكه تخت سليمان نمايندهء به اصطلاح پايتخت شمالى ماد است به اختصار بيان كند تصديق دارد كه « از هفت حصار همدان فقط آثار و بقاياى يك حصار را مىتوان در تخت سليمان مشاهده كرد ، و حتى در اين مورد نيز ساختمان دوران مادها از ميان رفته و به جاى آنها بناهايى كه متعلق به دورانى بسيار متأخر است ساخته شده است 27 .
سفرنامه جكسن ( ايران در گذشته وحال ) ( فارسى ) — صفحة 178
مساهمون: فريدون بدره اى
ص١٧٨