ساير دلايل سرهنرى راولينسن از قبيل آنكه به شهادت هرودوت ( 1 : 110 ) سرزمين واقع در شمال هگمتانه كوهستانى و پوشيده از جنگل است يكسان قابل انطباق با همدان و تخت سليمان مىباشد ، و پس از مقايسهء جزئيات هر دو محل به اين نتيجهء قانع كننده رسيدم كه اين حق مسلم همدان است كه يگانه وارث هگمتانه باشد ، و مصلى ارگ شهر بوده است ؛ و ويرانههاى تخت سليمان ، هرچند در محلى به همان قدمت همدان قرار گرفته است ، اهميت پايتخت را ندارد و تاريخ آن غير از تاريخ همدان است 28 .
با توجه به تمام اين حقايق هنگامى كه برفراز مصلى ايستاده بودم و همدان را نظاره مىكردم احساس كردم كه دلايلم قانعكننده است ، و سرگرم برانداز كردن محل پايتخت باستانى ماد مىباشم . در اينجا و در درون دژ ، روزگارى خزانهء سلطنتى مذكور در تاريخ هرودوت قرار داشته 29 ، و اين همان دژى است كه آرباكس گنجينههاى زر و سيم پادشاهان نينوا را در آنجا نهاده بود 30 ، و همان شهرى است كه كوروش پيروزمند ثروت و خواستهء بىشمار كرزوس را به آنجا آورده بود 31 . اسكندر نيز ، به پيروى از اسلاف فاتح خود ، گنجهايى را كه در شوش و تخت جمشيد و پازارگاد غارت كرده بود ، به هگمتانه آورد 32 . نيز در اينجا ، « دراحمتا در كاخى كه در شهر مادها واقع است » ، فرمان كوروش را يافتند كه دستور داده بود معبد اورشليم را از نو بسازند و اين فرمان را داريوش و جانشينش خشايارشا به مرحلهء اجرا درآوردند 33 . از تپهء هگمتانه در روزگار باستان به عنوان يكى از زندانهاى دولتى بهره مىجستهاند و در اينجا سياهچالى بوده است كه شاهان هخامنشى مخالفان دولت را محبوس و مقتول مىكردهاند . مثلا در درون حصار هگمتانه داريوش ، فرورتى « 1 » را كه از رهبران قوم ماد بود به هلاكت رساند ، زيرا مانند چند تن ديگر زمانى كه شاهنشاه در بابل سرگرم پيكار بود به ادعاى سلطنت برخاسته و با سپاه گران سر به شورش برداشته بود . فرورتى كه مدعى سلطنت بود در رگا ، يعنى رى كنونى ، كه نزديك طهران است شكست يافت و به اسارت درآمد ، و دچار سرنوشتى شد كه شاهنشاه بزرگ در كتيبهء بيستون دربارهء آن از قول خود چنين مىگويد : « فرورتى را فرو گرفتند و به نزد من آوردند . من بينى و گوشهايش را بريدم ، زبانش را بريدم ، و چشمانش را بركندم . وى را در درگاه من به زنجير كردند و همهء مردم آمدند و او را ديدند . سپس فرمودم تا بر دارش زدند 34 . و كسانى را كه از جملهء پيروان اصلى وى بودند در دژ « ديده « 2 » » ، در هگمتانه زندانى كردم » 35 .
هامش
( 1 ) .Fravarti .( 2 ) .dida