و هموار كاخى بساخت كه بيش از هر كاخ ديگرى كه در جاهاى ديگر بنا كرده بود ، دربارهء آن توجه و اهتمام ورزيد » . آنگاه كتسياس به وصف نهرى مىپردازد كه به فرمان او از كوه الوند تا همدان كندند 14 . از اين گذشته ، بنا به نوشتهء همين نويسنده ، هنگامى كه سارداناپالوس « 1 » آخرين پادشاه آشور به دست آرباكس « 2 » برافتاد ، و دولت ماد تأسيس شد ، آرباكس پس از گشودن نينوا تمام ذخاير سيم و زر آن شهر را به هگمتانه انتقال داد . اما شايد صحت اين مطلب از نظر تاريخ مورد ترديد باشد 15 .
آنچه در مورد بناى هگمتانه مورد قبول عامه است همان است كه هرودوت مىنويسد ، و اين كار را به ديااكو ( يونانى : ديوكس ) نخستين پادشاه بزرگ شاهنشاهى ماد ( در حدود 700 ق . م ) نسبت مىدهد . توصيف هرودوت از همدان نه تنها بديع و زيباست بلكه از نظر انطباق هگمتانهء قديم با همدان امروز مهم است ، زيرا مورخ يونانى به ديوارهاى اين شهر چنين اشاره مىكند .
« ديااكو « 3 » شهر بزرگ مستحكمى ساخت كه اكنون اگباتنه ( - هگمتانه ) خوانده مىشود . حصارهاى شهر به شكل دواير متحد المركز ساخته شد . طرز قرار گرفتن اين دواير چنان بود كه هر حصارى فقط به قدر ارتفاع كنگرهها از حصار پيشين بلندتر بود . وضع طبيعى زمين كه به صورت تپهء مساعدى ( ) است براى اجراى چنين طرحى بسيار مناسب است ، و چون شمارهء اين حصارها به هفت مىرسد ، دقت مخصوصى به كار بردهاند تا كاخ سلطنتى و خزانه را در آخرين قلعهء درونى جاى دهند . محيط حصار خارجى كه بزرگترين حصارهاست برابر است با محيط حصار آتن . كنگرههاى اين حصار و نخستين ديوار سفيد بود ، و دومى سياه ، و سومى سرخ ، و چهارمى آبى ، و پنجمى نارنجى رنگ . كنگرههاى تمام حصارها را بدين گونه رنگآميزى كردهاند ، اما دندانههاى دو حصار آخر يعنى ديوار ششم و هفتم يكى سيمين فام و ديگرى
هامش
( 1 ) .Sardanapalus، آخرين پادشاه افسانهاى آشور كه او را با آسوربانى پال يكى مىدانند . داستان زندگى وى از طريق كتاب پرسيكا ، اثر كتسياس ، به يونان راه يافت . گفته مىشود كه مادها مدت دو سال سارداناپالوس را در نينوا محاصره كردند ، و وى سرانجام كاخ پادشاهى را آتش زد و خود و دربارش در آن آتش بسوختند . م
( 2 ) .Arbaces. غالبا مؤسس سلسلهء ماد را ديااكو مىدانند كه در 708 - 655 ق . م سلطنت كرده ؛ ولى به روايتى هم مؤسس سلسله مردى بوده است به نام آرباكس ، كه در قرن نهم ق . م مىزيسته . م
( 3 ) .Deioces. ديااكو ( به يونانى ديوكس ) ، نخستين پادشاه سلسلهء ماد است كه دورهء سلطنتش را به اختلاف از 701 يا 708 تا 655 ق . م ذكر كردهاند .
شهر همدان را بنا كرد و آن را پايتخت خويش قرار داد . م