شعبهء بانك شاهنشاهى تهران است و رئيس آن يكى از ارمنيهاى ايرانى است . منزل اين مرد محترم كه رهين لطف او نيز مىباشم ، تا حدى به سبك اروپايى مجهز و آراسته شده و با نيازمنديهاى زندگى ايرانى انطباق يافته بود ، و اين نمونهء خوبى بود از اين كه چگونه ايرانى در اوضاع و احوال خاصى مستعد و آماده است كه تمدن غربى را با زندگانى شرقى درآميزد . اما آنچه جالب توجه است نشانههاى تجدد همدان نيست ، بلكه عمدهء اهميت اين شهر در قدمت آن است . از اينرو بقيهء اين فصل را به علايق تاريخى اين شهر اختصاص مىدهم .
نخستين نكته آنكه نام همدان از روزگاران كهن بر زبانها بوده است . همدان را در عهد ساسانيان همتان 8 مىگفتند و اين كلمه در كتيبههاى ايران باستان به صورت هگمتانه 9 آمده است كه معنى لفظ به لفظ آن « محل اجتماع يا فراهم آمدن راههاى بسيار » است ، و امروزه همدان محل تلاقى شاهراههاى چندى است ، كه از نقاط مختلف مملكت مىگذرد ، و از اين حيث وضع آن شبيه به وضع روزگارى است كه همدان پايتخت ماد 10 بود . در كتيبههاى بابلى همدان به صورت اگهمتنو 11 ذكر شده است . كتسياس نويسندهء يونان ، كه پارسى باستان را نيكو مىدانسته است اين كلمه را درست نوشته و آن را اگبتنه
( AyBatava )
( ) ضبط كرده است ، اگرچه غالب يونانيان آن را اكبتانه ( )
EkBatava )
با
E
در اول كلمه ( - به كسر اول ) خواندهاند نه با
A
( - فتح اول ) و مصوت ما قبل آخر را به غلط به جاى الف ممدود الف مفتوح تلفظ كردهاند .
قدمت اشارات مربوط به كلمهء همدان نشان مىدهد كه تاريخ اين شهر به راستى چه اندازه كهن است . در يكى از كتيبههاى آشورى تيگلت پيلسر اول « 1 » ( در حدود 1100 ق . م ) 12 از همدان به نام امدنه « 2 » ياد شده است ، و اين نكته تأييد مىكند كه همدان در دوازده قرن پيش از ميلاد برپا بوده است ، و البته دلايلى از كتيبهها در دست داريم كه ثابت مىكند كه همدان به روزگار رممن - نيرارى « 3 » ، شوهر سميراميس ( سمورمت « 4 » ) 13 ، يا به نقل پارهاى از مراجع معتبر ، پيش از پايان قرن نهم قبل از ميلاد وجود داشته است . كتسياس كه هفده سال ( 416 - 399 ق . م ) پزشك دربار اردشير درازدست بوده و با سنتهاى ايرانيان به خوبى آشنايى داشته است مىگويد « هنگامى كه سميراميس به هگمتانه آمد در جلگهاى پست
هامش
( 1 ) .Tiglath - Pileser، شاه آشور كه از حدود 1115 تا 1102 ق . م سلطنت كرد . به مملكت بابل حمله كرد ، و شهر بابل را گرفت . م
( 2 ) .Amadana( 3 ) .Ramman - nirari( 4 ) .Sammuramat