آنجا كه مىگويد : سميراميس « 1 » ، ملكهء آشور ، پس از ديدن اين محل كاخى در آن ساخت . اما چون ديد كه شهر كم آب است ، فرمان داد تا با صرف هزينهاى گزاف نهرى بكنند و آب درياچهاى را كه در آن سوى كوه اورونتس « 2 » است به شهر بياورند 5 .
جمعيت همدان را از روى احتياط به بيست و پنج هزار تن تخمين زدهاند كه شايد بتوان گفت از جمعيت اين شهر در دوران باستانى كه پايتختى بزرگ بود ، كمتر است 6 . اكثريت ساكنان همدان از نژاد ايرانى و از نسل ماديهاى قديمند كه اندكى با نژاد عرب آميخته شدهاند و در همدان و روستاهاى پيرامون آن بسيارى از تركان بسر مىبرند . با اينهمه ، خصايص تركان چنان كه در اروميه ديده مىشود در همدان به چشم نمىخورد ، و خدمتكار من ، صفر ، كه فارسى را بروانى تكلم مىكرد ، اكنون به دست انداختن و سر به سر گذاشتن شهباز چاروادار پرداخته بود ، زيرا شهباز جز تركى آذربايجانى زبان ديگر نمىدانست و نمىتوانست آزادانه با مردم سخن بگويد . در ميان سكنهء شهر عدهء معتنابهى نيز ارمنى وجود دارد كه نزديك به سيصد تن از آنان محلهء مخصوصى در شهر دارند . همچنين در قسمت جنوبى همدان محلهء يهوديان قرار دارد ، و عدهء يهوديان اين شهر را پنج هزار تن تخمين زدهاند ، و محتمل است كه اين رقم صحيح باشد ، زيرا از روزگاران قديم يهوديان در همدان مىزيستهاند . عدهء اروپاييان اين شهر اندك است . بيشتر آنان در هيئت مبلغين پرسبيترى امريكايى « 3 » خدمت مىكنند ، و اين هيئت در 1880 ( - 1297 - 1298 ه . ق ) دو مدرسهء پسرانه و دخترانه در همدان تأسيس كرده است و مدرسهء اتحاد يا آليانس اسرائيليان « 4 » نيز از 1900 ( 1317 - 1318 ه . ق ) در ميان يهوديان همدان شروع به كار كرده است .
گشت و گذارى در بازارهاى همدان بهترين معرف مردم مشرق زمين و وضع بازرگانى شهر است . قسمت بيشتر بازارهاى همدان از همان نوعند كه با آنها آشنا هستيم : داراى سقفند ، و بيش از پانصد دكان پرمشترى در آنها قرار دارد . اين بازارها البته جالب توجهند ، هرچند در مقام قياس با بازارهايى كه در پارهاى از شهرهاى بزرگ ايران سراغ داريم در درجهء دوم اهميتند ، زيرا راه تجارتى كاروانرو براى
هامش
( 1 ) .Semiramis، ملكهء افسانهاى آشور ، كه به زيبايى و دانائى معروف است و گويند شهر بابل را بنا نهاد . پس از سلطنتى طولانى به صورت كبوترى درآمد ، و از آن پس به عنوان الهه مورد پرستش واقع شد . م
( 2 ) .Orontes، نام كوه الوند در مآخذ يونانى . م
( 3 ) .American Presbyterian Mission( 4 ) .Alliance Israelite