از دور نخستين بار نظرم بر همدان افتاد ، همان شهرى كه در روزگار باستان فر و شكوه فراوان داشت .
اگرچه از هنگام نيمروز شهر پيدا بود پنج ساعتى گذشت تا به آنجا رسيديم ، و براى من اين فرصتى مناسب بود تا بتوانم موقع شهر و حومهء آن را بدقت مطالعه كنم . طبيعت به همدان موقعيتى بخشيده است كه از بسيارى جهات قابل توجه است . در پاى شهر جلگهاى هموار ، مانند باغى وسيع به طول 25 كيلومتر و عرض 17 كيلومتر گسترده است ، و خاك صاف هموارى را عرضه مىكند كه به خوبى آبيارى مىشود ، و براى زراعت مستعد است ، و جو و گندم و سبزى و خشخاش در آن به عمل مىآيد . كوهها و تپهها از هر طرف مانند محجر و نرده جلگهء همدان را در ميان گرفتهاند . در سوى جنوب و مغرب رشته كوههاى معروف به الوند به ارتفاع 828 ، 1 متر از سطح جلگه و 656 ، 3 متر از سطح دريا قد برافراشته و فرسنگها كشيده شده است . اين رشته راه ورود به همدان را از دو سو محافظت مىكند ، و شبانگاه همچون عسسى « 1 » غولپيكر به نگهبانى شهر خوابآلود مىپردازد . زمانى كه در همدان اقامت داشتم بسا شبها كه بر ماه - كه بر پيكر اين نگهبان ساكت و خاموش كه در يخ و برف پيچيده است ، پرتو مىافكند و آن را روشن مىسازد - چشم مىدوختم 1 .
در پشت شهر از هر سوى تپههاى بلند چنان قرار گرفته است كه هنگامى كه سواره به شهر نزديك مىشدم از دور چنين مىنمود كه همدان در كنار يكى از ارتفاعات قرار گرفته است . درست متصل به شهر ، تپهء معروف به مصلى قرار دارد كه در قديم ارگ و دژ بوده است اما ابعاد اين تپه يا قلعه از دور معلوم نبود تا اينكه به آنجا نزديك شدم ، و از مشاهدهء طرح آن به اين نكته پى بردم كه احتمال اينكه اين تپه همان باشد كه هرودوت در ضمن توصيف شهر بارودار اكباتان ( - هگمتانه ) ، پايتخت ماد قديم 2 بدان اشاره مىكند ، بمراتب بيش از آن است كه دربارهء تخت سليمان چنين حكم كنيم .
در حدود ساعت پنج بعد از ظهر كاروان چهارپايان خستهء ما آهسته به همدان وارد شد . چهارده روز سفر تقريبا بىانقطاع ما از اروميه تا همدان آنها را مانده و فرسوده كرده بود .
هيچ نشانهاى از فر و شكوه باستانى هگمتانه كه روزگارى سراى شاهان بود به چشم نمىخورد ، و نيز اثرى از آن عظمت و ابهت تخت جمشيد و پازارگاد « 2 »
هامش
( 1 ) . عسس ، نگهبان شب و گشتى و پاسدار شهر در طول مدت شب بوده است . م
( 2 ) . قديمترين پايتخت شاهنشاهى هخامنشى ، در دشت مرغاب كنونى ، به فاصلهء 130 كيلومترى شمال شرقى شيراز . با تخت جمشيد 48 كيلومتر فاصله دارد . -