المنجنيق على سورها فان حجره يقع فى البحيرة التى ذكر ناها ، فان اخر منجنيقه و لو ذراعا واحدا وقع الحجر خارج السور . . . هذا كله عن ابى دلف مسعر بن المهلهل الشاعر و انا برئ من عهدة صحته فانه كان يحكى عنه الشريد و الكذب و انما نقلته على ما وجدته ، و اللّه اعلم ؛ و قد ذكر غيره ان بالشيز نار اذرخش و هو بيت معظم عند المجوس كان اذا ملك ملك منهم زاره ماشيا ، و اهل المراغة و تلك النواحى يسمون هذا الموضع كزنا ، و اللّه اعلم . »
( ترجمه ) : « شيز ناحيتى است در آذربايجان . . . و آن معرب چيس 17 است . گويند زردشت پيامبر مغان از آنجا برخاسته است ، و بزرگترين شهر اين ناحيه ارميه است . . . و مسعر بن مهلهل ( 330 هجرى - 940 ميلادى ) دربارهء شيز چنين گويد :
« . . . اين شهر واقع است در ميان مراغه و زنجان و شهر زور و دينور ، در بين كوههايى كه داراى كانهاى زر و جيوه و سرب و سيم و زرنيخ زرد و كانهاى معروف به جمست « 1 » است . . . بر گرد اين شهر بارويى كشيدهاند . در درون آن درياچهايست كه به كف آن نتوان رسيد . و من ريسمانى كه بيش از چهارده هزار ذراع بود در آن آويختم اما وزنهاى كه از آن آويخته بود قرار نگرفت و آرام نيافت 18 .
مساحت درياچه نزديك به جريب هاشمى است . چون خاك به آب آن آغشته گردد در دم سنگى سخت گردد . از درياچه هفت نهر روان است كه هر يك در آسيايى فرو - ريزد و سپس از زير بارو جارى شود . در شيز آتشكدهاى است كه در ديدهء مغان سخت ارجمند است ، و از خاور تا باختر جهان ، مغان آتش خود را بدان برافروزند .
برفراز گنبد طلسمى از هلال سيمين است . گروهى فراوان از امرا ( فاتحان ) 19 كوشيدهاند تا آن را بركنند و در اين كار كامياب نشدهاند . از شگفتيهاى اين آتشكده آنكه هفتصد سال است كه پيوسته آذرش فروزان است و هيچ خاكسترى در آن يافت نمىشود 20 و اين آتش يك ساعت خاموش نگشته است . هرمز پسر خسرو شيربن پسر بهرام اين شهر را از آهك و سنگ بنيان نهاد . نزديك آتشكده كاخهاى بلند و ساختمانهاى بزرگ شكوهمند برافراشتهاند . هرگاه دشمنى روى بدين شهر نهد و منجنيق براى خراب كردن باروى آن نصب كند ، سنگ در درياچهاى كه ياد كرديم افتد و اگر منجنيق را ، ولو يك گز ، واپس كشد سنگ بيرون باره فرود آيد 21 . . .
هامش
( 1 ) . جمست ، بر وزن الست ، جوهرى باشد فرومايه و كمقيمت ، كه رنگش به كبودى مايل است . جمست را گمست هم گفتهاند ، و در عربى جمست و جمشت و جمز هر سه مأخوذ از فارسى است ( نقل از برهان قاطع ، چاپ دكتر معين ) .