به دربند « 1 » رسيد كه از آنجا تا شماخى پنج روز راه است و عدهء سپاهيانش به پنج الى شش هزار تن مىرسيد كه همه سربازانى بودند نبرده و دلير و نيكآموخته . دربند شهرى است كه اسكندر در معبر كوههاى خزر « 2 » ساخت تا راه تاختوتاز سكاها را سد كرده باشد . اين گذرگاه چنان تنگ است كه صد سرباز مصمم مىتوانند راه بر هزارهزار تن ببندند . موقع دربند چنان است كه استوارترين شهرهاى مشرقزمين بشمار مىرود ، زيرا بر فراز قلهء كوهها قرار گرفته و داراى دو ديوار است كه تا دريا - كه شهر و بندرگاه را در ميان مىگيرد - امتداد دارد . كشتيها در اين بندر كه بيش از سيصد قدم وسعت ندارد لنگر مىاندازند و شهر دربند چنان استوار و مستحكم است كه اگر از آن نگهبانى كنند كسى نمىتواند وارد آن شود . دربند يگانه معبرى است كه از آنجا مىتوان به سرزمين چركسها داخل شد . مردم آن ديار آنجا را دميرقاپو « 3 » مىخوانند كه به معنى « در آهنين » است نه ازآنرو كه براستى در آهنين در آنجا وجود دارد ، بلكه بدان جهت كه آن محل در برابر حملهء مهاجمان سخت مستحكم و استوار است . « 4 » بدين سبب چون مردم آن سامان خود را در امان
هامش
تقسيم مىشود . مىنويسد : « شماخى نو در دشتى در كنار رود آقسويى به مسافت پنجاه ورست از رود « كور » قرار دارد و فاصلهاش تا دريا نيز به همين مقدار است . شهر به شكل چهارگوش است و طول هر ضلعش هشتصد قدم . ديوارهاى شهر - كه در دست تعمير است و به صورتى نسبتا نيكو اين كار انجام مىگيرد - از خشت خام ساخته شده است و بر گرد آن خندقى بسيار ژرف و پهن كشيدهاند . هنگامى كه اين شهر در 1795 م . [ 1209 / 1210 ه . ق . ] به دست آغا محمد خان افتاد جمعيت شهر را بالغ بر شش هزار تن مىدانستند .
اما آن پادشاه ستمكار سنگدل شهر و روستاهاى مجاور دشت را مبدل به ويرانه كرد ، و تا فوريهء سال بعد آنجا را ترك نگفت . خرابههاى شماخى قديم كه روزگارى شهرى بزرگ و پرجمعيت بود هنوز باقى است اما بوتهزار انبوهى آن را از انظار تقريبا مخفى داشته است . اين همان شماخهSchamachaقدماست كه موقعى خوب دارد و در زاويهاى قرار دارد كه شاخهء جنوبى كوههاى قفقاز پديد آورده است . » [ رود كر يا كور يا كورش همه منسوب به كوروش بزرگ است ] .
( 1 ) . در متن بربنتوBerbentoكه مترجم انگليسى در حاشيه آن را با دربند منطبق دانسته و نوشته است « دربند دژى است استوار در كرانهء درياى خزر و شبهجزيرهء آبشوران نزديك دميرقاپو يا دروازهء آهنين قفقاز ، نگاه كنيد به آنجوللو ، فصل 16 . »
( 2 ) .Caspian Mountains( 3 ) . در متنAmircarpiكه مترجم انگليسى در حاشيه آن را دميرقاپوDemir Kapooنوشته است .
( 4 ) . دربارهء « دربند » نگاه كنيد به سفرنامهء ماركو پولو ، ترجمهء سر هنرى يول ؛ حواشى و تعليقات اين -