آمديم بر سر كارى كه انجام دادنش را بر خود فرض دانستهايم . پس مىگوييم كه بعد از مرگ اغورلو محمد اوزون حسن مدتى كوتاه زيست و در شب عيد خاچشويان ، در سال 1478 م . [ 882 ه . ق . ] درگذشت ، و از خود چهار پسر برجاى نهاد كه سه تن از يك مادر ، و يكى از دسپينا خاتون دختر امپراتور طرابوزان « 1 » بود .
اين پسر در همان شب مرگ پدرش به دست سه برادر ديگر كشته شد . هر سه چنان عشق به سلطنت داشتند كه همين مايهء رشك و بيزارى ايشان نسبت به هم شد تا حدى كه پسر دوم برادر مهتر « 2 » را كشت و فرمانرواى يگانه شد و نام او يعقوب بود . « 3 »
دسپينا پيش از اين واقعه از شوهر خود جدا شده بود و در مرز دياربكر « 4 » در شهر خرپرت « 5 » مىزيست و در همان جا بود كه مرد و وى را در شهر در كليساى جرجيس پاك « 6 » به خاك سپردند و مزارش حتى تا امروز زيارتگاه است . « 7 » اوزون حسن از وى سه دختر داشت نخستين مارتا بود كه به عقد شيخ حيدر « 8 » فرمانرواى اردبيل « 9 » درآمد و آن شهرى است در شمال شرق تبريز و بين اين دو نقطه سه روز راه است .
هامش
( 1 ) . مقصود كالو يوحناCalo Johannesاست .
( 2 ) . مقصود خليل و به قول مترجم انگليسىCalulاست . - م .
( 3 ) . در متنGiacuppo Chiorzeinalاست كه مترجم انگليسى آن را در حاشيه همان يعقوبYakoobدانسته است . در اينكه جزء اول كلمه جاكوپو همان يعقوب است ترديدى نيست . اما جزء دوم كلمه كه به زينل ختم مىشود همان زينل بيگ پسر اوزون حسن است كه در جنگ با تركان كشته شد . نكتهء مربوط به زينل را دكتر نوايى به مترجم متذكر شده است . - م .
( 4 ) . در متنRiaberaكه مترجم انگليسى آن را مطابق با دياربكر مىداند .
( 5 ) . در متنCavaleriaكه مترجم انگليسى دربارهء آن چنين مىنويسد : « از كتابهاى ديگر چنين برمىآيد كه مراد همان شهر خرپوتKharput،Cartibiertواقع در ايالت دياربكر است . نگاه كنيد به سفرنامهء آنجوللو ، فصل 1 » . لسترنج دربارهء خرپوت مىنويسد : « قلعهء حصن زياد كه ابن خردادبه از آن گفتوگو نموده . . . به عقيدهء ياقوت اسم عربى شهر ارمنىنشين « خرتپوت » بوده كه امروز آن را « خربوط » گويند .
حمد اللّه مستوفى آن را خربرت مىنامد و فقط مىگويد : شهرى بزرگ است و هواى خوب دارد » ( لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ترجمهء محمود عرفان ، چاپ اول ، ص . 125 ) . - م .
( 6 ) .St . George، نگاه كنيد به سفرنامهء بازرگان ونيزى ، فصل 3 .
( 7 ) . او را در شهر دياربكر مدفون كردند .
( 8 ) . در متنSecheaidareكه مترجم انگليسى در حاشيه آن را همان « شيخ حيدر » دانسته است .
( 9 ) . اردبيل كه قبر شيخ حيدر و شاه اسماعيل در آنجاست در دشت مغان قرار دارد و اكنون اهميت ديرين را از دست داده است .