حيدر ، داماد اوزون حسن ، سر از فرمان رستم بيگ « 1 » پادشاه ايران پيچيد عدهء فراوانى به دو پيوستند . مع هذا اين شورش به جايى نرسيد . در دوران فرزند شيخ حيدر يعنى كسى كه بعدها شاه اسماعيل نام گرفت شورش بثمر رسيد . او توانست سلسلهء آققوينلو را كه بسرعت رو به زوال نهاده بود براندازد ، بخصوص كه اين دودمان در اواخر كار دچار كشمكشى درونى شده بود كه ميان دو برادر به نام الوند بيگ و مراد خان بر سر تصاحب تاج و تخت درگرفته بود . همين ستيزه و پيكار بيش از پيش كار آققوينلو را زار كرد . آنجوللو داستان فتوحات اسماعيل ، و نبردهاى او را با ازبكان پيرو شيبانى خان و تركان عثمانى تابع سلطان سليم اول به رشتهء تحرير درآورده است . دشمن نخستين ، يعنى شيبانى خان در نبرد عظيمى كه در 1514 م . [ 919 / 920 ه . ق . ] در مروشاهجان درگرفت تارومار شد « 2 » اما دومى شاه اسماعيل را در دشت چالدران ، نزديك خوى ، شكست داد و تبريز به دست سلطان سليم افتاد . در اينجا آنجوللو تاريخ ايران را به حال خود مىگذارد و به شرح مفصل و جاندارى از جنگ سلطان سليم با مصريان مىپردازد . اين همان محاربهاى است كه به شكست آن كشور بزرگ يعنى مصر انجاميد و افتادنش به دست سلطان سليم و كشته شدن دو تن از آخرين سلاطين مصر « 3 » قانصوه الغورى « 4 » و تومان بيگ « 5 » .
سومين سفرنامهء متعلق به مجموعهء راموزيو ازان مؤلفى گمنام است كه ميان دمشق و حلب و ايران بازرگانى مىكرده است و بيش از هشت سال يعنى از 1511 تا 1520 م . [ 916 / 925 ه . ق . ] در ايران گذرانده و از نزديك شاهد دوران پرشكوه شاه - اسماعيل صفوى بوده است . سبك نگارش اين سفرنامه پيچيدهترست اما در عين آنكه مطالب آن از نظر تاريخى صحيح است ، شهرها و روستاها را با تفصيل بيشتر وصف مىكند و اين امر طبيعى است زيرا نويسنده مردى بوده است بازرگان و براى
هامش
( 1 ) . در متنRustanنوشته شده است . - م .
( 2 ) . اين نبرد در سال 916 هجرى مطابق با 1510 ميلادى واقع شد نه در سال 919 . - م .
( 3 ) . مراد سلسلهء مماليك برجى است كه از 784 تا 922 هجرى قمرى مطابق با 1382 تا 1517 ميلادى در مصر سلطنت كردند . - م .
( 4 ) . در متنKhafur el Ghouri. خافور الغورى كه مأخذى ندارد . - م .
( 5 ) .Tomant Bey