كاملا بهبود يافته است . با ملاحظهى جدولى كه در همين فصل ارائه دادم و با توجه به مقدار ذخاير مندرج در آن به خوبى مىتوان در اينباره داورى نمود . ولى با ورود ماشينساز انگليسى كه از طرف وليعهد عهدهدار ادارهى امور زرادخانه شده ، همهچيز صورت ديگرى به خود گرفته است . در جوار كارخانههاى ذوب فلزات چندين ماشين بسيار سودمند و كارگاههاى گارىسازى ، آهنگرى ، زينسازى ، رنگرزى ، و ريسمانبافى به چشم مىخورد . سابقا محلى به نام جبارخانه وجود داشت كه كليهى تجهيزات قواى غيرمنظم را تامين مىنمود . وليعهد اين محل را تبديل به كارخانه نموده است كه در آن اسلحه ، طبل ، شيپور ، فشنگدان و لوازم چرمى توليد مىشود . در همين محل نيز كارگاههاى لباسدوزى ، كفاشى ، كلاهدوزى تاسيس شده ، به طور كلى تمام وسايل قشون از قبيل لباس ، سلاح و غيره در اينجا فراهم مىشود .
رياست عاليهى اين موسسه را توپچىباشى عهدهدار است . اين مرد شرافتمند و شجاع ، عشق خاصى به رسوم اروپايى دارد و رفتار خود را به بهترين وجه با رسوم مزبور تطبيق داده است .
علاوه بر اينها ، وليعهد از چندى قبل يك آسياب باروت كوبى در فاصلهى يك فرسخ و نيمى تبريز داير نموده است .
آسياب مزبور از روى نقشهى آسيايى كه يك افسر فرانسوى از صنف مهندس در قسطنطنيه ساخته ، بنا گرديده است . اين اقدام بسيار سودمند واقع شده ، زيرا قبلا به علت بىاطلاعى از ميزان مواد تركيبكنندهى باروت علاوه بر اينكه محصولى كه به دست مىآمد از نوع بد بود ، مقدار آن هم كم بود .
مضافا به اينكه به كار بردن آسياب دستى ، كه سابقا مورد استفاده قرار مىگرفت ، خالى از خطر هم نبود . باروتى كه امروز از آسياب تبريز به دست مىآيد ، به خوبى باروتهاى فرانسه است .
با اين حال ايران براى اينكه بتواند بدون كمك همسايهها جنگ كند از سه كالاى اساسى محروم است : 1 - مواد منفجره : چون در ايران كارخانجات ذوب فلزات وجود ندارد و جز در مواردى كه بخواهند از مس استفاده بكنند ، ناچارند اين مواد را به قيمت گزاف از كمپانى هند خريدارى بنمايند .
سفر در ايران ( فارسى ) — صفحة 295
مساهمون: گاسپار دروويل
ص٢٩٥