ندارد و بايد در هرحال به آن وفا كنى . ( و اجعل نفسك جنّة دون ما أعطيت ) پيامبر خدا مىگويد : « هركس به خدا و روز ديگر ايمان دارد ، بايد به وعدهاش وفا كند . » « 1 » بنابراين پيمان دو نفر به معناى پيمان هريك از آنها با خدا است و هركس آن را بگسلد ، پيمان خود با خدايش را گسسته است .
( فإنّه ليس من فرائض اللّه شيء النّاس أشدّ عليه اجتماعا ) واجبات الهى فراوان هستند و مردم در بسيارى از آنها با يكديگر اختلافنظر دارند ؛ اما هيچيك در درستى وفاى به عهد و ضرورت آن اختلاف ندارند . ( و قد لزم ذلك المشركون فيما بينهم دون المسلمين . . . ) مشركان نيز كه دين و ايمان ندارند ، باز به وعدههاى خود وفا مىكنند و پيمانشكنى را زشت مىشمرند . بنابراين مسلمانان بايد به طريق اولى به وعدههاى خود وفا كنند . سپس امام به ضرورت وفاى به عهد و راستمنشى در هرحال و حتى با دشمنان مىپردازد و از دروغ و خيانت و نيرنگ برحذر مىدارد ؛ چرا كه آنها صفاتى زشت از نظر عقل و شرع و عرف هستند .
هرجامعهاى بايد برپايه نظم و قانونى عمل كند . اين نظام سبب نزديكى مردم با يكديگر و هميارى و همبستگى افراد جامعه مىشود و سپرى در برابر ظلم و ستمكارى به شمار مىرود . تمدن بشرى بر همين پايه پديد آمده و گسترش يافته است . زندگى انسان بدون وجود نظام و قانون به آشوب كشيده شده و ترس و نگرانى پيوسته بر او حكمفرما مىگشت . در چنين فضايى ستمديدگان همواره خوراك قدرتمندان خواهند بود و هيچ راه دفاعى از
هامش
( 1 ) . « من كان يؤمن باللّه و اليوم الاخر فليف اذا وعد » الكافى : 2 / 364 ح 2 ؛ شرح اصول كافى : 10 / 24 ح 1 و 2 ؛ وسائل الشيعة : 12 / 65 ح 12 ؛ تحف العقول : 45 ؛ بحار الانوار : 74 / 149 ح 77 .