مصرف مىكند و اما بخيل ممكن است تنبل باشد و تلاش چندانى براى دستيابى به اموال بيشتر از خود نشان ندهد . انسانها همه چيز را از منظر ذات و شخصيت خود مىبينند ؛ همانند مورچهاى كه شاخكهايى براى خداوند تصور مىكند و قورباغهاى كه آسمان را به اندازه دهانه چاهى مىپندارد كه در آن قرار دارد . به همينترتيب ، انسان بخيل به شدت از دارايىهاى خود محافظت كرده و انسان بزدل براى حفظ زندگى به هركارى دست زده و انسان حريص با همه وجود براى گردآورى اموال بيشتر تلاش مىكند . برخى دانشمندان نيز از منظر آزمايشگاه كوچك خود به همه جهان نگريسته و تنها فرضيات و نظريات خود را درست و بدون خطا مىپندارند . دانشمندان نيز مانند هر انسان ديگرى ممكن است دچار خطاى در نظر شوند و حتى در حس و تجربه خود نيز ممكن است اشتباه كنند .
( إنّ شرّ وزرائك من كان للأشرار قبلك وزيرا ) بيشتر مردم در برابر حاكمان و زمامداران از روى ريا و تصنع برخورد مىكنند و آنان را به صفاتى مىستايند كه در آنها نيست ؛ بهويژه اگر حاكمان از نوع گردنكشان و اشرار باشند .
بديهى است كه همراهان و نزديكان انسانهاى شرور مانند خودشان هستند .
ازاينرو امام از نزديكان و ياران ستمگران و گردنكشان برحذر مىدارد . آن حضرت به كارگزارش توصيه مىكند كه گذشته هريك از ياران و نزديكانش را بررسى كرده و از اهداف و مقاصد آنان آگاهى يافته و تنها نيكان و پاكانشان را براى خود برگزيند .
( و أنت واجد منهم خير الخلف ممّن له مثل آرائهم و نفاذهم ) امام به مالك مىگويد كه از مجرمان و سابقهداران دورى كند ؛ هرچند در نهايت هوش و
در سايه سار نهج البلاغه ( في ظلال نهج البلاغة ) ( فارسى ) — صفحة 409
مساهمون: محمد جواد مغنية
ص٤٠٩