از آزار مردم ، خود نوعى صدقه است كه به خويشتن روا مىدارى . » « 1 » بنابراين پرهيز از آزاررسانى ، خود در دين اسلام نوعى كار نيك به حساب مىآيد . ( و عركت بجنبها بؤسها ) در پيمودن راه حق ، بردبارى كرده و جهاد فراوان در اين راه نموده و سختىهاى فراوان از سوى اشرار متحمل شدهام تا خشنودى خداوند و آسودگى وجدان را به دست آورم . ( و هجرت في اللّيل غمضها ) از خطر كاهلى و تقصير در اداى واجبات و تكاليف خداوند هراس داشتهام . امام خود در اينباره مىفرمايد : « خوشا به حال كسى كه واجبات و تكاليف خويش را بهطور كامل در درگاه خداوند به جا آورد . » ( حتّى إذا غلب الكرى عليها افترشت أرضها و توسّدت كفّها ) اين تعبير كنايه از قناعت نفس در حد امكان است . در حديثى آمده است : « پيامبر خدا در طول روز بر حصيرى مىنشست و در شب نيز بر آن مىخوابيد تا آنجا كه آثار آن بر اطراف بدن مباركش مانده بود . . . و با اين حال او از فقر بيزار بود و تهيدستى را براى ديگران نيكو نمىشمرد و از آن به خدا پناه مىبرد . » « 2 » در دعايى از پيامبر نيز آمده است : « خدايا از فقر و ندارى و خوارى به تو پناه مىبرم . . . و نيز از اين
هامش
( 1 ) . « كف اذاك عن الناس ، فانه صدقة تتصدق بها على نفسك » مسند احمد : 5 / 150 ؛ كنز العمال : 15 / 950 ح 43651 ؛ سبل الهدى و الرشاد : 9 / 288 ؛ نوادر راوندى : 3 .
( 2 ) . نك : المبسوط للطوسى : 8 / 90 ؛ المجموع : 6 / 195 ؛ المهذب : 2 / 594 ؛ تذكرة الفقها : 2 / 566 ؛ مكارم الاخلاق ، طبرسى : 25 ؛ سنن ترمذى : 5 / 94 ؛ مغنى المحتاج : 3 / 108 ؛ تفسير قرطبى :
8 / 169 ؛ بحار الانوار : 16 / 385 .