« يا ما يا شما ، بر هدايت يا گمراهى آشكاريم . » « 1 » حضرت نوح نيز فرموده بود : « اگر مرا نيامرزى و به من رحم نكنى از زيانكاران باشم . » « 2 »
( فتكون كالصّعب النّفور ) امام ، نفس آدمى را هنگام چيرگى هواى نفس به شترى تشبيه مىكند كه رم كرده و كسى نمىتواند بر پشتش سوار شود . ( و إنّما قلب الحدث كالأرض الخالية . . . ) امام در آغاز اين وصيتنامه فرموده بود : « از پدر . . . به فرزند » . در توضيح آن بند گذشت كه منظور امام از فرزند خصوص امام حسن نيست بلكه همه انسانها را از آن جهت كه هريك خود فرزند كسى است ، موردنظر دارد . تعبير « الصعب النفور . . . قلب الحدث » در اينجا قرينهاى بر درستى تفسير مولود به همه انسانها است ؛ زيرا امام حسن به هنگام نوشتن اين وصيتنامه ، بيش از سى سال داشت و همچنين وى از زمره كسانى است كه خداوند آنان را پاك از هرگونه گناه و آلودگى شمرده است :
« خدا فقط مىخواهد آلودگى را از شما خاندان [ پيامبر ] بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند . » « 3 » امام خود نيز در خطبههاى بسيارى به پيروى از اهل بيت سفارش كرده است . بنابراين ممكن نيست منظور از تعابير مذكور در اين خطبه ، امام حسن باشد .
گفتههاى امام همديگر را تاييد مىكند و همگى با دانش و دين و كردار امام هماهنگ هستند . امام ، قلب نوجوان را به زمين تهى تشبيه مىكند كه هر چه در آن كاشته شود ، همان مىرويد . امام حسن عليه السّلام بهترين نمونه براى اين
هامش
( 1 ) .إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍسبا / 34 : 24 .
( 2 ) .وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِي وَ تَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَهود / 11 : 47 .
( 3 ) .إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراًاحزاب / 33 : 33 .