ابن ابى الحديد در آغاز شرح اين نامه از مدائنى نقل مىكند كه معاويه پس از انعقاد صلح در بين مردم كوفه خطبه خواند : « آيا مىپنداريد كه من با شما براى به پا داشتن نماز و زكات و حج جنگيدم ؟ ! من مىدانستم كه شما نماز مىخوانيد و زكات مىدهيد و حج مىگذاريد ؛ ولى با شما جنگيدم تا بر شما چيره شوم . . . پس بدانيد كه همه شرطهاى اين صلح را زير پا نهادم . » « 1 » درباره اين صلح در كتاب « شيعه و زمامداران » سخن گفتم كه خلاصه آن چنين است : « كسانى كه امام را براى انعقاد صلح نكوهش مىكنند ، شرايط ايدهآل و مطلوب را در نظر دارند و شرايط خاص امام حسن را در نظر نمىگيرند . . . آنان نگاهى انتزاعى به تاريخ دارند و شرايط زمانى و مكانى را در نظر نمىگيرند . . . برخى نيز مىگويند كه امام حسن بايد مانند برادرش به استقبال شهادت مىرفت . اين سخن در صورتى درست بود كه شهادت امام
هامش
- جانشين تعيين نكند و خلافت پس از او به امام حسن عليه السّلام يا برادرش امام حسين عليه السّلام منتقل شود ؛ او را امير مومنان نخوانند و ناسزاگويى به امام على عليه السّلام ترك شود ؛ امنيت عمومى براى همگان به ويژه شيعيان امام على عليه السّلام حفظ شود ؛ سهم بنى هاشم و شهيدان جنگ جمل و صفين از بيت المال ، بيش از سهم ديگران باشد . امام عليه السّلام هرگز به مشروعيت خلافت معاويه اقرار نكرد و تنها براى حفظ مصلحت مسلمانان و پرهيز از ريختن خونشان به صلح تن درداد . نك : البداية و النهاية ابن كثير : 8 / 41 ؛ الاصابة : 2 / 12 و 13 ؛ المعارف ، ابن قتيبة : 150 ؛ اعيان الشيعة : 4 / 43 ؛ مقاتل الطالبيين : 75 ؛ الامامة و السياسة ، ابن قتيبة : 200 ؛ تاريخ طبرى : 6 / 92 ؛ بحار الانوار :
10 / 115 ؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 4 / 8 ؛ تاريخ الخلفا : 194 ؛ تذكرة الخواص : 206 ؛ تاريخ دمشق : 4 / 221 ؛ تاريخ دول الاسلام : 1 / 53 ؛ الفتوح ابن اعثم : 2 / 293 .
( 1 ) . شرح النهج : 16 / 46 و 47 ؛ مقاتل الطالبيين : 46 ؛ شرح الاخبار : 2 / 157 ؛ الارشاد ، شيخ مفيد :
2 / 14 ؛ مناقب ال ابى طالب عليهم السّلام : 3 / 196 ؛ المصنف ابن ابى شيبة كوفى : 7 / 351 ح 23 ؛ تاريخ دمشق : 52 / 380 و 59 / 150 ؛ البداية و النهاية : 8 / 140 ؛ كشف الغمة : 2 / 164 .